Barbara Krótka

Teatr bliżej dziecka. Inscenizacja i kształcąca funkcja zabawy w teatr.

„Nie lekceważcie fantazji !

Bez fantazji nie może powstać

nic wielkiego !”

Pan Kleks ( Jan Brzechwa )

Jest rzeczą oczywistą, że podstawową formą działalności dziecka w wieku przedszkolnym jest zabawa. Już od najmłodszych lat dzieci prowadzą zabawy tematyczne np. „w dom”, „w lekarza”, „w wojsko”, „w kosmonautów” itp.

Rola tych zabaw w życiu dziecka jest ogromna; jest to bowiem z jednej strony sposób utrwalania i pogłębiania przez dziecko jego wiedzy o świecie, ale także jest to środek

wyrażania stosunku do otaczającej rzeczywistości.

Dziecko odczuwa silną potrzebę fikcji i fantastyki. Pragnie uczestniczyć w wilkiej

Nieprawdopodobnej przygodzie w tworzeniu wizji fantastycznej i przekształcaniu jej

w realną rzeczywistość.

Analizując zabawy twórcze dziecka nietrudno jest dopatrzeć się w nich elementów zbieżnych ze sztuką teatralną. Charakterystyczne jest przede wszystkim podejmowanie

i wykonywanie przez dzieci określonych ról w zabawach inscenizowanych.

Organizując samorzutne zabawy w teatr, dzieci są odbiorcami, a zarazem twórcami widowisk. Inspiracją do podjęcia zabawy może być w zasadzie wszystko :

obejrzany spektakl teatralny, dowolne wydarzenie zaobserwowane w najbliższym otoczeniu dziecka; jakaś postać, która zaintrygowała, zwróciła na siebie jego uwagę;

tajemnicze - bo być może niezrozumiałe - słowo, którego własna interpretacja będzie

sposobem na jego poznanie.

Momentem wyjściowym do rozpoczęcia zabawy stać się może opowiadana bajka,

recytowany wiersz czy zaśpiewana piosenka. Słowem, możliwości jest wiele.

Tego rodzaju zabawy twórcze mogą stanowić etap przygotowujący do rozpoczęcia

pracy nad inscenizacją przedstawienia teatralnego. Ale sam spektakl jako efekt końcowy nie jest tu najważniejszy i konieczny. Istota rzeczy leży w samej zabawie w teatr - nawet wtedy, gdy nie uda się stworzyć przedstawienia.

Teatralne formy pracy z dziećmi wyrabiają nawyk uczestnictwa w przedstawieniach teatralnych; uczą kultury zachowania w teatrze i kultury teatralnej.

Słowem, pomagają w wychowaniu przyszłego odbiorcy sztuki teatralnej. Ponadto służą

przekształcaniu i wzbogacaniu schematów poznawczych i czynnościowych, które prowadzą z kolei do rozwoju twórczej ekspresji - kształcą w sposób całościowy rozwój osobowości dziecka. Ważne jest, aby pozwalały uczestnikom zabawy na własną, oryginalną twórczość nie będącą powielaniem znanych schematów.

W odróżnieniu od dzieci młodszych, pięcio i sześciolatki są już w stanie przez dłuższy czas śledzić tok akcji dziejącej się na scenie. Potrafią zrozumieć i wyrazić swój stosunek do bohaterów utworów scenicznych - ocenić postępowanie innych i częściowo

porównać z zachowaniem własnym.

Śledząc losy bohaterów, dzieci przeżywają razem z nimi ich radości i smutki – zdobywają doświadczenia i wzbogacają w ten sposób swoje życie emocjonalne, rozwijają wyobraźnię, dostrzegają związki między wydarzeniami. Dziecko w wieku

przedszkolnym nie jest jeszcze zdolne do porównań i uogólnień z uwagi na swój subiektywny stosunek do napotykanych zjawisk. Ale udział w zabawach teatralnych

pomaga w przełamywaniu tego subiektywizmu, a także w odróżnieniu świata fikcji

od świata rzeczywistego. Działania tego typu pozwalają już na przekształcanie się

naiwnego widza – przedszkolaka w widza świadomego.

Każde zajęcie z dziecmi powinno opierać się na zasadniczych trzech grupach

ćwiczeń :

I – grupa ćwiczeń wprowadzających, traktowanych jako tzw. rozgrzewki, czyli wstęp

do konkretnych już zabaw teatralnych;

II - grupa ćwiczeń stanowiących typowe zabawy twórcze, które z kolei podzielić

można na trzy rodzaje :

a) proste zabawy twórcze, gdzie pomysł w co i jak się bawić jest inicjatywą

zazwyczaj jednego dziecka lub małej grupy;

b) zabawy inscenizowane, których treść ukierunkowana jest konkretnym

utworem literackim, bajką, opowiadaniem, wierszem, piosenką ...

c) zabawy, w których dzieci – przez swoje zachowanie lub strój, rekwizyt – chcą

zwrócić na siebie uwagę; oddziałać na innych. Polegają one z reguły na

rozśmieszaniu lub straszeniu innych;

d) zabawy w teatr, gdzie dzieci spontanicznie odtwarzają obejrzany spektakl lub

tworzą nowy w oparciu o własny scenariusz.

W tej grupie wyodrębniają się już ćwiczenia bardziej skomplikowane – zbliżone do małych etiud teatralnych i polegające na budowaniu indywidualnych i grupowych zadań aktorskich.

III – grupa tych ćwiczeń, które przygotowują do podjęcia próby inscenizacji teatralnej

na podstawie przedstawionego przez prowadzącego scenariusza.

Ad.1 Propozycje ćwiczeń wstępnych bazujących na grach dramatycznych :

- Zabawy ruchowe .

Pomagają w tworzeniu, propagowaniu pewnych nowych działań przez dziecko. Dają swobodę ruchów i do pewnego stopnie wyrabiają świadomość swego ciała i własnych ruchowych możliwości. Należy jednak pamiętać, że proponowane ćwiczenia muszą być fabularyzowane. Fascynacja tematem nadaje zabawie atrakcyjności i pozwala uchwycić związek między zwykłymi ruchami rąk i nóg a celem, jakiemu owe ruchy mają służyć.

P R Z Y K Ł A D Y Z A B A W :

1. Marsz ( ze zmianą tempa, lekko, ciężko, agresywnie, ze zgiętymi kolanami, na palcach, na piętach, po kole, w linię węża, parami, z zamkniętymi oczami, gwałtowne zatrzymanie „stop klatka” .

2. Chód w tym samym tempie po zmniejszającej się powierzchni sali , bez zderzania się z uczestnikami zabawy. Osoby, które zderzyły się odchodzą na bok.

3. Berek .

4. Chodzimy po : - chodzenie z ciężarem – każdy niesie ciężki plecak,

- spacer – każdy trzyma w ręce ogromny balon – wieje bardzo

silny wiatr,

- przejście po błocie ,

- przejście po rozżarzonym węglu ,

- wchodzenie pod górę .

- Zabawy zręcznościowe przy muzyce .

Dzieci najłatwiej bawią się przy muzyce. Ona je rozluźnia, inspiruje, a jednocześnie narzuca rytm, któremu chętnie się poddają .

P R Z Y K Ł AD Y Z A B A W :

1. Kamień ( dzieci wyobrażają sobie, że podnoszą oburącz ciężki kamień - wolne

uderzenia w gąg ) .

2. Krople wody ( uczestnicy zabawy stoją lub siedzą w rozproszeniu na podłodze ).

Wyobrażają sobie, że tuż przed nimi kapie z góry woda. Kapaniu towarzyszy

uderzenie w jedną płytkę cymbałków w wysokim rejestrze. Na umówiony sygnał

wszyscy podstawiają ręce pod kapiące krople . Tempo ich ruchów musi być zgodne

z tempem akompaniamentu .

3. Babie lato ( dzieci stoją w dowolnym miejscu, przodem do osoby prowadzącej.

Mają sobie wyobrazić, że z ich lewej strony znajduje się na podłodze długa nić

babiego lata. Na dźwięk fletu, schylają się delikatnie, ujmują palcami prawej

dłoni wyimaginowaną nić, wolnym ruchem przenoszą ją na swoją prawą stronę

i delikatnie kładą na podłodze. Czynność powtarzają w odwrotnym kierunku.

4. Śnieżki .

5. Żyrafy .

- Zabawy naprężające i rozluźniające .

Podczas prowadzenia gier dramatycznych konieczna jest chwila odprężenia, relaksu .

Zapewne przerwa między jedną, a drugą zabawą już stanowi rozluźnienie, ale to nie jest nigdy pełny odpoczynek . Trzeba dać uczestnikom chwilę wytchnienia, ucząc ich

tym samym usuwać narastające w nich napięcie .

P P Z Y K Ł A D Y Z A B A W :

1. Figurki .

2. Bajka .

3. Ślimaki .

4. Nakręcane zabawki .

Po męczących ćwiczeniach, wspaniałymi wypoczynkowymi zabawami są :

5. Zabawa w górę lodową .

6. Zabawa w balon ( Dzieci mają sobie wyobrazić, że są dużymi balonami pełnymi

powietrza. Powoli powietrze uchodzi z balonów. Opadają na ziemię, stają się

bezwładne .

A. K O N C E N T R A C J A

Odprężenie jest warunkiem osiągnięcia stanu koncentracji. Człowiek zmęczony nigdy nie jest w stanie skupić się na jednej sprawie. Umiejętność koncentracji jest niezwykle trudna, ale zarazem niezbędna. Ćwiczenia wyrabiające umiejętność koncentracji powinny być atrakcyjne, krótkie i następować bezpośrednio po sobie.

Najkorzystniej jest je przeprowadzić dwa lub trzy razy w trakcie zajęć .

P P R Y K Ł A D Y Z A B A W :

1. Morze – brzeg ( Uczestnicy zabawy ustawiają się przodem do osoby prowadzącej

ich zadaniem jest wyobrazić sobie , że są nad morzem i stoją w miejscu zetknięcia

się wody z piaskiem. Na hasło oznaczające określenie miejsca, jak : piasek –plaża –

- brzeg - robią krok do przodu . Na hasło określające odwrotny kierunek, jak :

- woda – morze – fale – cofają się o krok. Dziecko, które pomyli kierunek ruchu,

odchodzi na bok .

2. Klaskanie .

3. Lustra .

4. Wyczuj moją obecność .

B. Z A B A W Y P A N T O M I M I C Z N E

Wszystkie gry bez rekwizytów, polegające na posługiwaniu się wyobrażonymi przedmiotami, przygotowują do większych scenek pantomimicznych. Na początek

dobrze jest zaproponować każdemu indywidualnie krótkie zadanie do wykonania.

Potem krótką historyjkę - 2, 3 zdaniową. Ostatnim etapem mogą być scenki zbiorowe.

1. Prowadzący prosi dzieci o wykonanie następujących zadań :

- zapinasz guziki,

- ubierasz się,

- zakładasz buty,

- pijesz herbatę .....

2. Trudniejsze zadania :

- późno wychodzisz z domu, biegniesz do szkoły, przez bramę słyszysz dzwonek, co

robisz ?

- przychodzisz do kogoś w odwiedziny ,

- siedzisz przy stole, częstujesz się ciastkami, słodzisz herbatę, rozsypujesz cukier,

co robisz ?

Wyrażanie uczuć i nastrojów.

Odtważanie uczuć opiera się na obserwacji otaczającego świata. Im kto więcej zobaczy, podpatrzy, pozna, tym ma bogatsze doświadczenia.

1. Prowadzący zachęca dzieci do zaobserwowania i odtworzenia postawy, sposobu poruszania się, zachowania różnych ludzi ( np. dziecka, starego człowieka itp. ).

2. Zabawy polegające na obserwowaniu i odtwarzaniu zachowania i ruchów zwierząt :

np. polujący kot, wściekły pies, ślimak .

3. Odtwarzania zjawisk ze świata przyrody , np. :

- jesteś maleńkim nasionkiem, powoli zaczynasz rosnąć, rozwijają się gałęzie, tworzy się korona drzewa,

- na polu stoi drzewo, nagle zrywa się wiatr, szarpie gałęzie drzewa,

- jest las, bardzo dużo drzew, gałęzie jednego drzewa zachodzą na gałęzie innego.

Wyobraźnia .

Wszystkie gry - zarówno ruchowe jak i słowne - a tym bardziej wyrażające uczucia, odtwarzające postaci i zjawiska otaczające świat, odwołują się do wyobraźni.

Do niej apelują te ćwiczenia:

1. Każdy uczestnik zabawy wyobraża siebie samego w różnych wymiarach :

- jest małym, płaskim kamyczkiem; leży mocno wciśnięty w ziemię. Zostaje dotknięty przez czarodzieja i zaczyna bardzo powoli rosnąć. Kamień zmienia się - w górę, rycerza, drzewo, słonia ....

2. Dzieci pojedynczo wchodzą do sali. Każde z nich wybiera sobie 3, 4 przedmioty. Prowadzący prosi, aby dokładnie te przedmioty obejrzeć – z bliska, z daleka, z góry, z dołu. Następnie należy je dotknąć, podnieść i zachować się tak, jakby :

- było się ich właścicielem i chciało się nimi pochwalić,

- ukradło się je i chciało szybko gdzieś schować ,

- chciało się je narysować itp.

3.Zaczarowany zamek .

4.Samochód .

C. O D D E C H .

D. G Ł O S .

Jednym z najistotniejszych elementów w świadomym posługiwaniu się głosem jest

oddech. Rytm ruchu i głosu powinien być dostosowany do rytmu oddechu.

P R Z Y K Ł A D Y :

1. Gwiazdy na niebie ( Dzieci patrząc w niebo, wyobrażają sobie gwiazdy – towarzyszy temu głęboki wdech. Po chwili coś ciekawego na ziemi absorbuje ich uwagę. Następnie głęboki skłon w przód i wydech powietrza.
2. Powolny wdech i dobre gospodarowanie oddechem można połączyć z liczeniem na jednym wydechu :

- siedzi kura nad Dunajem

nad 31 jajem

1 jajo,

2 jajo ... itd.

- siedzi kura w koszyku,

liczy jaja do szyku

1 jajo, 2 jajo itd.

E. D Y K C J A

Gry dramatyczne zawierają także ćwiczenia dotyczące wyrazistości mówienia, właściwego sposobu wysławiania się.

P R Z Y K Ł A D Y :

1. Liczenie zębów językiem,

- wysuwanie brody w przód i cofanie jej,

- wołanie na konie „prrr” samymi wargami,

- ziewanie,

- wolne, dokładne wymawianie samogłosek : a, e, i, o, u, y,

- wyraziste wymawianie sylab : dra, dre, dru, dro, ma, me, mi, mo, mu .

2. Echo ( Jedna grupa naśladuje bicie dzwonu – raz z bliska, to znów z daleka. Druga

grupa powtarza dźwięk – jak echo ).

3. Wierszyki :

„Trzewiki” „Skrzat”

Raz stonoga każdą z nóg Szczypiorek z twarożkiem

Przekroczyła szewca próg. Marcheweczka z groszkiem,

- Obuj nóżki, mistrzu słynny, Z pietruszką sałata -

- W sto trzewików, każdy w inny ! To obiad dla skrzata .

F. G R Y D R A M A T Y C Z N E Z T E K S T E M

Zabawy dramatyczne nie wymagają początkowo żadnego tekstu, lecz od początku

zmierzają ku niemu. Najprostrze gry podawane są w sposób fabularny, albo wypełniane są przez uczestników fabułą rodzącą się w ich wyobraźni.

P R Z Y K Ł A D Y :

1. Prowadzący prosi uczestników zabawy o wymienienie kilku dowolnych przedmiotów. Np. : piłka, telefon, samolot, i zaczyna opowiadanie, np. „kiedy zadzwonił telefon, ktoś uderzył piłką w moje okno, ale dźwięk ten został zagłuszony przez przelatujący samolot".

Po skończeniu opowiadania zadaje dzieciom kilka pytań. Z wielu odpowiedzi wybiera jedną, jego zdaniem najciekawszą, i prosi kogoś o to, aby dalej – na podstawie tej odpowiedzi – kontynuował opowieść. W chwilę potem przerywa opowieść, znowu kieruje do dzieci kolejne pytania. Zabawa toczy się dalej.

2. W zabawach tego typu prowadzący może rozpoczynać opowieść i prosić uczestników o jej dokończenie wg własnego uznania; może też podać temat i poprosić dzieci, aby spróbowały zbudować jakąś bajkę czy historyjkę .

3. Prowadzący omawia z dziećmi dowolny temat. Prosi je następnie, aby przedstawiły w formie prostej scenki to, o czym wcześniej rozmawiały.

4. Uczestnicy zabawy dobierają sie parami. Prowadzący proponuje im do wykonania proste działania, np. :

- 2 osoby rozmawiają ze sobą przez telefon ( nie wolno im posługiwać sie głosem );

inne dwie osoby, będące obserwatorami, starają się podłożyć głos do ich działań,

- koleżanka odwiedza chorą przyjaciółkę, która nie była w szkole. Opowiada jej wrażenia, pyta o zdrowie, mówi co było na lekcjach ( oczywiście nie posługują się głosem). Inne dwie osoby starają się prowadzić ten dialog podkładając głos do działań

proponowanych przez koleżanki.

II. Z A B A W Y T W Ó R C Z E

A. Zabawę inicjuje jedna osoba lub dwie osoby – dość przypadkowo organizując

określoną sytuację.

Np. krzesło lub kilka krzeseł ustawionych w odpowiedni sposób, może stać się tramwajem, samochodem, karetką pogotowia, wozem strażackim ...

Skakanka skojarzona z sikawką strażacką jest punktem wyjścia do zabawy w pożar.

Tego rodzaju zabawą jest zabawa w dom, sklep , zoo ....

B. Zabawy inspirowane tekstem literackim.

Tworzywem literackim może być dowolny wiersz, zagadka, bajka, opowiadania czy piosenka. Ważne, aby w tekście był zawarty element dramaturgiczny – co ułatwia.

C. Zabawy w straszenie lub rozśmieszanie .

Dziecko przez swoje zachowanie, strój, rekwizyt zwraca na siebie uwagę grupy i w ten sposób rozpoczyna zabawę. Dziecko ubrane na biało może skojarzyć sie z lekarzem. Dziewczynka w długiej, kwiecistej spódnicy może przypominać cygankę.

Robiąc tzw. głupie miny dziecko prowokuje innych i zmusza do reakcji. Podobnie wyskakując ukrycia i strasząc pozostałych – organizuje sytuację.

Reakcje grupy mogą być różne – nie można z góry przewidzieć, jak potoczy się dalej zabawa.

D. Zabawy w teatr .

Dzieci organizują zabawę :

- w oparciu o obejrzany spektakl teatralny,

- w nawiązaniu do konkretnego wydarzenia, którego były świadkiem,

- w nawiązaniu do określonego tekstu literackiego.

Jest to scenariusz tworzony przez same dzieci, ale tutaj ważna jest kolejność zdarzeń,charakterystyka postaci, określony tekst, który musi być zgodny z oryginałem

i dotyczyć tego właśnie zdarzenia – chociaż opowiedziany jest jeszcze własnymi słowami.

Następny etap to etiudy indywidualne i grupowe, obrazujace słowo, postać : las,

kot, policjant, listonosz, wiatr, drzewo; zdarzenia : powódź, wypadek, ucieczka;

przysłowia: „Kto pod kim dołki kopie , ten sam w nie wpada”,

„Jak sobie pościelesz tak się wyśpisz”

„Ziarnko do ziarnka a zbierze się miarka”,

„Gdyby kózka nie skakała to by nóżki nie złamała”.

Etiudy grupowe: wiersze –

„Pan kotek był chory”,

„Na straganie”,

„Spóźniony słowik”,

„Kaczka dziwaczka”,

„Lokomotywa”,

„Wrona i lis”,

„Okulary”,

„Grzyby”.....

Inscenizacje wyrazów, przysłów, szarad, zagadek uczą precyzji ruchów i gestów. Ilustrowanie gestem, mimiką wymaga od dzieci trafnego, plastycznego przedstawienia osoby, sytuacji, przedmiotu. Zabawy pantomimiczne są najlepszym przygotowaniem do scenek ruchowych mówionych – dają pewne bogactwo ruchów i przygotowują do samokontroli wykonywanych gestów.

Oto przykłady inscenizacji np. zawodów :

- kelner – nosi talerze, przeciska się między stolikami, podaje kartę, pisze rachunek, odbiera pieniądze,

- krawiec – bierze miarę, zapisuje, ogląda materiał, kroi, szyje, prasuje.

A. Pierwszym etapem w pracy nad przygotowaniem przedstawienia jest wybór repertuaru i przygotowanie sztuki do inscenizacji ( przeczytanie tekstu, przemyślenie akcji, odrzucenie pewnych kwestii, dodanie wiersza, piosenki, wprowadzenie narratora.

B. Drugi etap pracy to próby „przy stole”, kiedy to prowadzący zapoznaje cały zespół z treścią sztuki. Polega to na głośnym czytaniu tekstu, analizie treści, ustaleniu

charakterystyki postaci i tendencji, które chcemy wydobyć w trakcie realizacji.

C.Trzeci etap, to już podział na role, z uwzględnieniem charakterystyki postaci i predyspozycji aktorów. Jeśli nie starczy dla wszystkich dzieci ról, powierzamy im funkcję porządkowego, asystenta reżysera, inspicjenta, suflera, mogą stanowić tzw. żywą dekorację.

D. Czwarty etap – to wspólne wybieranie techniki wykonania inscenizacji.

Należy uzgodnić, czy będzie to żywy plan, lalki, teatrzyk cieni, lalki i aktor itp.

E. Podjęcie prób .

F. Szósty etap – to przygotowanie dekoracji i rekwizytów potrzebnych do realizacji przedstawienia. Dekoracja nie powinna być zbyt bogata. Wskazane są zawsze wszelkie uproszczenia, umowność, symbolika.

( efekty słuchowe np. grzmot, deszcz...). Należy dobrać odpowiednią muzykę.

H. Ostatni etap pracy to wystawienie przedstawienia. ( Po przedstawieniu należy je omówić ).

BIBLIOGRAFIA :

1. „Zabawy twórcze i widowiska lalkowe w wychowaniu przedszkolnym” – Bronisław Stankiewicz,
2. „Zabawa w teatr” – poradnik klubowy opracowany przez Bibianę Pilchowską,
3. „Inscenizacje w klasach początkowych” – J.Awgulowa,
4. „ Zabawy dzieci w teatr” - J. Dorman,
5. „Domowe zabawy teatralne” – S. Słysz.

Opracowała: mgr Barbara Krótka