Edyta Wójcik
PROGRAM PROFILAKTYCZNY GRUPY „RADOSNEJ”
OŚRODEK WSPARCIA
DZIECKA I RODZINY
„KOŁO”
OPRACOWAŁA
MGR EDYTA WÓJCIK
WARSZAWA 2003-2006
SPIS TREŚCI
I. Wychowanie i profilaktyka – wprowadzenie………………………………………………..3
II. Opis
sytuacji wychowawczej……………………..……………...……………………….. 5
III. Cele
profilaktyki……………………………………………………..…………………….6
IV. Metody
pracy……………………………………………………..………………………..9
V. Uczestnicy
programu………………………………………………...……………………10
VI. Realizacja
programu profilaktyki…………………………….…………………………..11
1. Plan
realizacji……………………………………………………………………..11
2. Zasady
interwencji wobec uczniów szczególnie zagrożonych…………………...16
3. Nauczyciele
i rodzice wobec zadań profilaktyki…………………………………16
VII.
Bibliografia …..……….………………………………………………..……………….18
I. WYCHOWANIE I PROFILAKTYKA - WPROWADZENIE
PROFILAKTYKA jest chronieniem człowieka w rozwoju przed zagrożeniami
i reagowaniem na nie. Jej celem jest ochrona człowieka, dziecka, ucznia,
wychowanka przed wszelkimi zakłóceniami rozwoju. Na pozór może się wydawać, że
wszelkie zagrożenia czyhają na człowieka w świecie zewnętrznym, gdy w istocie to
sam człowiek dokonuje takich wyborów, które zakłócają jego rozwój. Człowiek
niedojrzały sam dla siebie może być zagrożeniem. Dlatego prowadzenie dziecka ku
dojrzałości jest zarówno wychowaniem, jak i profilaktyką.
Takie widzenie wychowania i profilaktyki stawia szczególne wymagania
wychowawcom. Do dobrego wypełniania własnych zadań niezbędna jest wiedza nie
tylko cywilizacyjnych współczesnych, cywilizacyjnych zagrożeniach, ale przede
wszystkim o naturze człowieka, celu życia ludzkiego, jak również o mechanizmach
psychologicznych prowadzących do destrukcyjnych zachowań.
Program profilaktyki to ogół działań chroniących dzieci i młodzież
przed zakłóceniami w rozwoju i interwencyjnych w sytuacji pojawiających się
zagrożeń. Obejmuje działania podejmowane w czasie realizacji programów
nauczania i programu wychowawczego, gdy realizowane są zadania ogólne, a także
działania specyficzne dla profilaktyki, np. zasady interwencji profilaktycznych,
procedury pomocne w sytuacjach kryzysowych w szkole czy klasie.
Jest to profilaktyka pierwszorzędowa, stosowana do grupy niskiego ryzyka.
Polega na promowaniu zdrowego stylu życia i zapobieganiu zagrożeniom, w
szczególności na rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z wymogami życia. Jej
celem jest opóźnianie chwili, kiedy dziecko podejmie zachowanie ryzykowne lub
zachęcanie do niepodejmowania takich zachowań.
W ramach programu profilaktyki stosuje się następujące formy
oddziaływania:
§
DZIAŁANIE INFORMACYJNE, czyli dostarczenie adekwatnych informacji
na temat skutków zachowań ryzykownych. Zakłada się w nich, że znajomość
konsekwencji spowoduje u wychowanka podjęcie racjonalnego wyboru, a co za tym
idzie, zmianę postawy i zachowań.
§
DZIAŁANIE EDUKACYJNE, a więc uczenie ważnych umiejętności
psychologicznych i społecznych, np. radzenie sobie ze stresem, nawiązywanie
kontaktów z ludźmi, opieranie się naciskom otoczenia, rozwiązywanie konfliktów.
Ta strategia jest najbardziej skuteczna w działaniach profilaktycznych. Trzeba
pamiętać, że umiejętności te powinny być wpisane w całe życie człowieka, odnosić
się do dojrzałego systemu wartości. Zatem w program musi być także wpisane
wprowadzenie w świat wartości i norm.
§
DZIAŁANIA ALTERNATYWNE, tj. pomoc w zaspokajaniu ważnych potrzeb
psychicznych. Polegają one na proponowaniu różnorodnych działań o pozytywnym
charakterze i angażowaniu w nie wychowanków. Poprzez te działania dziecko ma
szansę na zaspokojenie choćby częściowe zdeprywowanych potrzeb psychicznych,
może realizować cele rozwojowe, uczy się radzić sobie z trudnymi sytuacjami
życiowymi. Ważnym elementem tego rodzaju działalności jest możliwość nawiązania
bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem.
Program uwzględnia w różnym stopniu wymienione kierunki pracy, kładąc
jednak szczególny nacisk na kształtowanie osobowości dziecka i wspieranie w jego
rozwoju – zarówno poprzez proponowane treści, jak również osobisty kontakt
nauczyciela z dzieckiem. Wynika to z założenia, że jednym z podstawowych źródeł
zachowań ryzykownych są deficyty rozwoju emocjonalnego oraz zła adaptacja do ról
i warunków życiowych.
Zadaniem profilaktyki jest nie tylko chronienie dzieci przed zagrożeniami
przez działania wychowawczo – profilaktyczne, ale również reagowanie w
sytuacjach rozpoznania pierwszych prób podejmowania zachowań ryzykownych poprzez
odwołanie się do specjalistycznej pomocy – wskazanie, czasem pomoc w organizacji
pierwszego kontaktu ze specjalistą, nawiązanie kontaktu z rodzicami, motywowanie
do podjęcia leczenia i terapii. Dlatego program obejmuje także zasady
interwencji w przypadku uczniów szczególnie zagrożonych.
II. OPIS SYTUACJI WYCHOWAWCZEJ
W Domu Dziecka przebywają dzieci z rodzin problemowych. Są to dzieci z:
rodzin rozbitych i niepełnych, o trudnych warunkach materialnych, zagrożonych
demoralizacją, duży procent wychowanków sprawia problemy wychowawcze oraz ma
trudności w nauce z racji zaniedbań.
Treść działań profilaktycznych dostosowano przede wszystkim do problemów
wychowawczych występujących na terenie placówki. Są to mianowicie:
§
Używanie wulgaryzmów: ordynarne wyrażenia, przekleństwa;
§
Brak kultury osobistej;
§
Zachowania agresywne (rozumiane jako zaczepne, wrogie, napastliwe
zachowanie względem innych), w tym agresja słowna i fizyczna: wyzwiska, bójki,
przepychanki itp.;
§
Kradzieże;
§
Niszczenie mienia;
§
Brak zainteresowania nauką.
Jednakże wiedza o współczesnych, cywilizacyjnych zagrożeniach i
zachowaniach ryzykownych podejmowanych przez młodych ludzi sprawia, ze nie można
ich pominąć w programie profilaktycznym. Dlatego w programie uwzględniono także
problemy uzależnień i zagadnienia związane z psychofizycznymi przemianami okresu
dojrzewania.
Kierunki działań profilaktyki wynikają przy tym ze znajomości motywów
podejmowania tych zachowań problemowych oraz ze znajomości czynników ryzyka, jak
chroniących czynników chroniących dziecko.
III. CELE PROFILAKTYKI
Cel nadrzędny:
OCHRONA WYCHOWANKÓW PRZED ZAGROŻENIAMI ROZWOJU
Celem programu jest taki wpływ na dziecko, aby lepiej
radziło sobie w życiu z rozwiązywaniem problemów, aby rozumiało siebie, umiało
współżyć z innymi i potrafiło również znajdować w samym sobie oparcie w trudnych
sytuacjach.
1. Cel
ogólny
Dostarczenie adekwatnych informacji na temat skutków zachowań ryzykownych, by
wychowanek mógł podjąć racjonalny wybór i zmieniać niewłaściwe postawy
i zachowania.
Cele szczegółowe
§
Pokazanie, czym jest agresja i jak ją rozpoznawać
§
Uświadomienie zagrożeń, jakie niesie agresja
§
Obalenie mitu „wielkiego macho” czy też „silny może więcej”
§
Pogłębianie wiedzy i świadomości na temat uzależnień
§
Pokazanie zagrożeń i konsekwencji zażywania narkotyków, alkoholu,
palenia papierosów
§
Obalenie mitów dotyczących alkoholu, a zwłaszcza „nieszkodliwości
piwa”
§
Dostarczenie informacji na temat psychofizycznych zmian okresu
dojrzewania
2. Cel
ogólny
Uczenie ważnych umiejętności psychologicznych i społecznych, które pozwolą na
lepsze radzenie sobie w trudnych sytuacjach
Cele szczegółowe
§
Doskonalenie umiejętności rozpoznawania i wyrażania emocji i uczuć
§
Uczenie rozumienia i akceptowania własnych i cudzych uczuć
§
Kształtowanie poczucia własnej tożsamości, wartości oraz
pozytywnej samooceny
§
Rozwijanie umiejętności nawiązywania kontaktów, budowania udanych
relacji z innymi ludźmi
§
Nabywanie umiejętności opierania się naciskom otoczenia
§
Nabywanie umiejętności rozstrzygania problemów i rozwiązywania
konfliktów
§
Wdrażanie do wyrażania i uzasadniania swych sądów, do podejmowania
samodzielnych decyzji
§
Kształcenie umiejętności radzenia sobie ze stresem
§
Rozwijanie świadomości własnego ciała i umiejętności dbania o
własne zdrowie
3. Cel
ogólny
Wprowadzenie w świat wartości i norm, na których wychowanek może się oprzeć
w swoich wyborach
Cele szczegółowe
§
Ukazanie, jak wiele wychowankowie mogą dać i jak wiele otrzymać:
zrozumienie, wzajemne wsparcie, pomoc, życzliwość
§
Otwarte dzielenie się swoimi myślami i odczuciami
§
Zachęcanie do lepszego rozumienia i uszanowania odmiennych
poglądów, sposobu życia
§
Wpajanie zasad moralnych, etycznych
§
Zapoznanie z normami, regułami kulturalnego współżycia i
obowiązującymi zasadami
§
Wzbudzanie poczucia odpowiedzialności za własne zachowanie
§
Uświadomienie i pokazanie perspektyw zdrowego stylu życia, bez
uzależnień
4. Cel
ogólny
Pomoc w zaspokajaniu ważnych potrzeb psychicznych poprzez oferowanie
alternatywnych form spędzania czasu wolnego
Cele szczegółowe
§
Stwarzanie możliwości i zachęcanie do rozwijania zainteresowań i
uzdolnień
§
Pobudzanie potrzeb aktywnego, zdrowego stylu życia
§
Kształtowanie umiejętności kulturalnego spędzania czasu wolnego
§
Udzielanie pomocy uczniom z różnego rodzaju trudnościami
IV. METODY PRACY
W realizacji programu wykorzystuje się różnorodne
metody, przede wszystkim aktywne, by umożliwić wychowankom aktywne doświadczenie
i przezywanie tego, co jest tematem zajęć. Wprowadzać można różne techniki,
dostosowując je do wieku dzieci, zainteresowania tematem, umiejętności radzenia
sobie z przedstawionymi problemami i poziomu ich aktywności.
Poniżej wymieniono najważniejsze metody i techniki,
spośród których prowadzący może wybrać takie, które najlepiej odpowiadają danemu
tematowi:
§
Krąg uczuć
– grupowe powitanie i pożegnanie
§
Rysunek
– forma swobodnej ekspresji, umożliwiająca dzieciom uzewnętrznienie swoich
przeżyć, doświadczeń, emocji, wiedzy o otaczającym świecie
§
Psychodrama
– odgrywanie scenek na wybrane tematy tak, by dać możliwość przeżycia sytuacji
mogących się wydarzyć w życiu
§
Dyskusja, rozmowa
– wymiana poglądów, dzielenie się doświadczeniami, wspólna praca nad problemem
§
„Burza mózgów”,
której celem jest stworzenie listy pomysłów na rozwiązanie określonego problemu
§
Krótkie opowiadania
– stosowanie tej metody jest szczególnie przydatne przy tematach trudnych,
budzących zawstydzenie, polega ona na opowiadaniu o sytuacjach życiowych
prawdziwych lub wymyślonych, aby na przykładzie przeżyć bohaterów omówić daną
sytuację
§
Gry i zabawy
jako urozmaicenie prowadzonych zajęć
§
Praca w małych grupach
– efektywna zwłaszcza wtedy, gdy temat dotyczy ważnych problemów emocjonalnych i
wyjątkowych sytuacji, gdyż dzieciom łatwiej wypowiedzieć się wobec mniejszej
liczby rozmówców
§
Uzupełnianie zdań
(„rundki”) – ułatwiają samodzielną wypowiedź, gdyż dziecko ma za zadanie
dokończyć zdanie zaczęte przez nauczyciela uzewnętrzniając swoją reakcję,
uczucia
§
Pogadanka
V. UCZESTNICY PROGRAMU
§
Dyrekcja Ośrodka
§
Pracownicy i wychowankowie Ośrodka
Wsparcia Dziecka i Rodziny „KOŁO”
§
Wolontariusze
§
Praktykanci
§
Członkowie rodziny dziecka
§
Członkowie rodzin zaprzyjaźnionych i/lub
ubiegających się o stanowienie rodziny dla dziecka
§
Osoby zaprzyjaźnione i/lub ubiegające
się o stanowienie rodziny dla dziecka
§
Pracownicy merytoryczni szkół,
przedszkoli
§
Kuratorzy sądowi
§
Inni
VI. REALIZACJA PROGRAMU PROFILAKTYKI
1.
PLAN REALIZACJI
2. ZASADY INTERWENCJI WOBEC DZIECI SZCZEGÓLNIE
ZAGROŻONYCH
Reagowanie w sytuacjach rozpoznania pierwszych prób
podejmowania zachowań ryzykownych obejmuje odwołanie się do specjalistycznej
pomocy. Jeżeli na podstawie obserwacji i zebranych informacji o dziecku okaże
się, że ma za sobą już pierwsze doświadczenia w zakresie zachowań ryzykownych,
trzeba podjąć oddziaływania specyficzne dla danego rodzaju zaburzenia. Nie może
się obyć bez udziału rodziców dziecka. Do wychowawcy należy nawiązanie kontaktu
z rodzicami, psychologiem, pedagogiem, pedagogiem szkolnym, wychowawcą klasy,
wskazywanie odpowiedniego specjalisty oraz organizację kontaktu z nim,
motywowanie do podjęcia leczenia i terapii.
3. NAUCZYCIELE I RODZICE WOBEC ZADAŃ PROFILAKTYKI
Najważniejszymi osobami wpływającymi na dzieci i
młodzież są rodzice i nauczyciele. Dlatego właśnie oni muszą posiadać wiedzę na
temat wszelkiego rodzaju zagrożeń i umiejętność wspierania dziecka w rozwoju.
Zadaniem nauczycieli jest, zatem poszerzanie wiedzy z
zakresu profilaktyki, zapoznawanie się z aktualnymi rozporządzeniami ministra,
wybranymi aktami prawnymi dotyczącymi tej problematyki poprzez:
§
Rozpoznawanie istniejących problemów i
potrzeb środowiska za pomocą różnorodnych metod
§
Wymiana doświadczeń w dyskusjach
§
Samokształcenie – uczestnictwo w różnego
rodzaju formach doskonalenia zawodowego związanego z tematyką profilaktyki,
studiowanie odpowiedniej literatury.
Ponadto w spotkaniach wychowawców z rodzicami
poruszane będą w formie dyskusji następujące zagadnienia:
1)
Wnoszące wiedzę z zakresu pedagogiki, psychologii, prawa:
§
Rozporządzenia ministra, wybrane akty
prawne, np. z zakresu praw dziecka, bezpieczeństwa, prawa karnego i opiekuńczego
§
Podstawowe prawidłowości rozwojowe
dzieci w określonym, interesującym rodziców wieku
§
Przyczyny niepowodzeń szkolnych i
sposoby radzenia sobie z nimi
§
Przyczyny występujących obecnie zaburzeń
w zachowaniu (agresja, uzależnienia)
§
Deficyty rozwojowe i radzenie sobie z
nimi
§
Patologie społeczne (narkomania,
alkoholizm, sekty)
§
Rozwój seksualny człowieka (jak
rozmawiać z własnym dzieckiem)
2)
Kształcące umiejętności wspierania rozwoju dziecka:
§
Rozeznanie w potrzebach własnych dzieci
§
Poznanie sposobów zaspokajania potrzeb
§
Kierowania procesem uczenia się
§
Organizacja czasu dziecka (czasu pracy i
czasu wolnego)
§
Umiejętność porozumiewania się z
dzieckiem i osobami dorosłymi
§
Wspólne planowanie i spędzanie czasu w
domu
§
Radzenie sobie z konfliktami i
negatywizmem dziecka
VII.
BIBLIOGRAFIA
Biblioteczka reformy MEN, O pomocy psychologiczno –
pedagogicznej, Warszawa 2000.
Gordon T., Wychowanie bez porażek w szkole,
Warszawa 1997
Kołodziejczyk A., Czemierowska E., Kołodziejczyk T.,
Spójrz inaczej. Program zajęć wychowawczo – profilaktycznych dla klas 1-3
szkół podstawowych, Skarżysko – Kamienna 1997
Kołodziejczyk A., Czemierowska E., Kołodziejczyk T.,
Spójrz inaczej. Program zajęć wychowawczo – profilaktycznych dla klas 4-6
szkół podstawowych. Skarżysko – Kamienna 1997
Konińska E., Rodzice a szkoła. Krótki poradnik
psychologiczny, Kraków 1999
Mity i zasady profilaktyki uzależnień,
W: „Remedium” 2002 nr 5
Profilaktyka a wychowanie,
W: „Remedium” 2002 nr 1
Simm Sigm., Węgrzyn – Jonek E., Budowanie szkolnego
programu profilaktyki, Kraków 2002
Szamańska J., Działania profilaktyczne a klimat
szkoły, W: „Remedium” 2003 nr 2
Szamańska J., Profilaktyka w szkole, W:
„Remedium” 2002 nr 7-8
Strategie w profilaktyce,
W: „Remedium” 2002 nr 1
Sześć zadań dyrektora szkoły,
W: „Remedium” 2002 nr 7-8
Waryńska – Ziółek Ziółek., Szkolny program
profilaktyki w prawie oświatowym, W: „Remedium” 2002 nr 12
