Grażyna Chałupka

Czy zjawisko wagarów można wyeliminować ze środowiska szkolnego?

Co to są wagary? Takie pytanie zadałam na lekcji wychowawczej w swojej klasie.
Uczniowska definicja brzmi: wagarami nazywamy dobrowolne a czasem wymuszone opuszczanie zajęć lekcyjnych.
Dlaczego uczniowie wagarują? – to było drugie pytanie;
Uczniowie wagarują z wielu powodów. Między innymi dlatego, że mają problemy z nauką lub zajęcia prowadzone w szkole nie spełniają ich oczekiwań a czasami są po prostu nudne.
Czy tylko dlatego istnieje zjawisko wagarów?
Postanowiłam to uzasadnić naukowo.

Kiedy pojawia się świadomość własnych motywów?

Zjawiska zachodzące w świecie zewnętrznym miewają swoje ukryte przyczyny, których człowiek nie zdołał poznać i zrozumieć. To samo można powiedzieć o procesach psychicznych, U człowieka mogą pojawiać się stany, których powody są dla niego niezrozumiałe. Najczęściej dotyczy to sfery emocji i motywów. Człowiek ku swemu zdziwieniu napotyka u siebie uczucia i pragnienia, które wzięły się „nie wiadomo skąd”.

            Uświadomienie sobie tych zjawisk stanowi najważniejszy warunek kontroli nad nimi. Uświadomienie sobie też zjawisk zewnętrznych stwarza warunki lepszej kontroli nad nimi i wskazuje sposoby praktycznego oddziaływania na nie.

Uświadomienie zaś sobie tego, co zachodzi w psychice, zmienia przebieg czynności psychicznych, np. wyraziście uświadomione motywy rzadko zawładną człowiekiem tak, jak motywy, z których człowiek zdaje sobie sprawę w sposób mglisty.

Uświadomienie sobie własnych motywów jest podstawowym warunkiem kontroli nad nimi. Może ono mieć jednak rożne formy i różny stopień a w konsekwencji i kontrola nad nimi miewa różny zasięg.

Najprostszą formą świadomości swoich motywów jest stwierdzenie własnego pragnienia. Potrafią to już robić kilkuletnie dzieci. W miarę rozwoju samoświadomości – „najwyższej instancji” psychicznej regulacji, człowiek zdobywa coraz szerszą orientację w swoich motywach i rozumie je coraz lepiej.

Orientacja ta poszerza się w różnych kierunkach, w miarę dojrzewania i dorastania człowieka.

Młody człowiek uświadamia sobie, że jego stosunek do innych ludzi ma wpływ na to, jak inni ludzie odniosą się do jego życzeń, że zjedzenie w nadmiarze powoduje ból brzucha. Coraz lepiej wie, w jakich warunkach budzą się w nim chęci, których powinien unikać, w jakich warunkach powstają pragnienia, które uważa za potrzebne.

Uświadamia sobie własne reakcje występujące wobec niepowodzeń, trudności, zdaje sobie  sprawę ze związków z ludźmi, stałych potrzeb, dążeń, z tego, od czego zależy poczucie własnej wartości.

            Uświadomienie sobie tych wszystkich elementów jest sprawą bardzo złożoną. Każdy z nas osiąga różny stopień tego uświadomienia.

W okresie dojrzewania młody człowiek znajduje się czasem w polu „sił” kierujących jego postępowaniem i będących poza sferą świadomości. Nie jest wtedy „panem siebie samego”. Jest jeszcze dzieckiem, a nie dorosłym człowiekiem. Jego postępowanie stanowi w dużym stopniu rezultat gry nieświadomych motywów, jest kapryśny, nieodpowiedzialny, lekkomyślny, nieracjonalny.

Dlaczego tak się dzieje?

Powodami, dla których świadomość nie osiąga należytej kontroli nad postępowaniem mogą być:

1. Niewystarczający zakres doświadczeń i jest to charakterystyczne dla młodego wieku.
2. Niewystarczający rozwój świadomości związany z defektem organicznym umysłu.
3. Zahamowanie rozwoju świadomości na skutek wewnętrznego konfliktu i wychowawczych nieprawidłowości. Jest to sytuacja z praktycznego punktu widzenia istotna dla rodziców i nauczycieli.

Wiadomo, że pierwsze mechanizmy motywacyjne tworzą się wcześniej niż zdolność ich ujęcia przez świadomość. Jeżeli proces wychowania przebiega prawidłowo, pragnienia, które formułują się w pierwszych latach życia i leżące u ich podstaw potrzeby, ulegają stopniowemu przeobrażaniu. Tworzą się nowe, bardziej dojrzałe mechanizmy regulacyjne i ulegają one uświadomieniu. Jeżeli tak się nie stanie, poza sferą świadomości znajdą się obszary osobowości stanowiące czynnik napędowy wielu jego niepożądanych działań.

            Stąd wynikają pewne konkluzje pedagogiczne. Wychowanie musi dawać młodemu człowiekowi pełną orientację w tym, jaki jest on sam, jaki jest świat zewnętrzny.

Wychowanie musi zmierzać ku temu, aby człowiek rozwijał się w sposób równomierny, aby w jego osobowości nie pozostawały obszary dziecięce, infantylne.

Wiedza psychologiczna powinna być pomocna zarówno do tego, aby lepiej zrozumieć wychowanków, jak też dostarczać im narzędzi do lepszego uświadomienia sobie samych a tym samym stwarzać warunki do efektywniejszej kontroli ucznia nad sobą, efektywniejszej samoregulacji.

Co to oznacza w praktyce?

Niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie zjawiska wagarów z rzeczywistości szkolnej, jeśli nie ulegną zmianie sytuacje, które je wywołują. A są to czynniki związane z organizacją pracy szkoły, osobą ucznia i nauczyciela.

Myślę, że kierowanie się poniżej wymienionymi zasadami umożliwi nam, nauczycielom, we współpracy z rodzicami, osiągnięcie sukcesu:

1. Nie bójmy się kochać dzieci własnych i cudzych.
2. Bądźmy z wychowankami, gdy dorastają.
3. Pozwólmy im eksperymentować.
4. Nie róbmy z siebie ideału. Kiedy trzeba, przepraszajmy.
5. Miejmy świadomość, że dzieci, młodzież też mogą się czegoś bać.
6. Odpowiadajmy na pytania, gdy nimi nas dręczą. Nie odtrącajmy ich wtedy, bo poszukają odpowiedzi gdzie indziej.
7. Bądźmy konsekwentni.
8. Zaufajmy im.
9. Miejmy świadomość, że dzieci, młodzież nie zawsze potrafią precyzyjnie wyrazić swoje myśli.
10. Nie dawajmy obietnic bez pokrycia.
11. Nie zrzędźmy.
12. Nie zwracajmy zbytniej uwagi na drobne dolegliwości, czasem ten sposób wykorzystują, by zwrócić na siebie uwagę.
13. Nie przejmujmy się, gdy mówią, że nas nienawidzą.
14. Wzmacniajmy poczucie własnej wartości u wychowanka.
15. Nie chrońmy ich zanadto przed przykrymi konsekwencjami, czasem dobrze jest, gdy dzieci doświadczają czegoś bolesnego, nieprzyjemnego.
16. Nie zwracajmy wychowankowi uwagi przy innych, jeśli to nie jest absolutnie konieczne.
17. Pozwólmy wychowankom rozwijać się we własnym tempie, nie zmuszajmy do dorosłości zbyt szybko.
18. Zwalczajmy złe nawyki.
19. Bądźmy stanowczy, gdyż daje to poczucie bezpieczeństwa.
20. Nie rozpieszczajmy zanadto, bo to psuje ich osobowość.

Kończąc dywagacje nad zjawiskiem wagarów, sądzę że najlepiej im zapobiegać. Znaczenie mają tu oczywiście: warunki rodzinne, osobowość ucznia i stopień uświadomienia sobie przez niego motywów, także proces wychowania szkolnego i możliwość współpracy nauczyciela z rodzicami.

Bibliografia:

Przetacznik – Gierowska M. „Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego”, WSiP Warszawa 1992,

Reykowski J. „Z zagadnień psychologii motywacji”, WSiP Warszawa 1970,

Sperling A.P. „Psychologia”, Wyd. Zysk i S – KA Poznań,

Strelau J., Jurkowski A., Putkiewicz Z., „Podstawy psychologii dla nauczycieli”, PWN Warszawa 1981,

Zimbardo P.G. „Psychologia i życie”, PWN Warszawa 1999.

Opracowała: Grażyna Chałupka nauczyciel przedmiotu Człowiek jako jednostka w Liceum Profilowanym o kierunku socjalnym.