Grażyna Chałupka

Motywy ucieczek z lekcji w opiniach nauczycieli i uczniów.

Motywem do podjęcia tego tematu stało się coraz częściej pojawiające się zjawisko „uciekania” z zajęć lekcyjnych młodzieży licealnej.

Pracuję jako nauczyciel 20 lat, obecnie w  liceum profilowanym. Pracę nauczycielską rozpoczęłam w liceum medycznym, gdzie motywacja do zdobycia zawodu była silna. Specyfika kształcenia w zawodzie pielęgniarki jasno precyzowała zadania i obowiązki uczniów. Przypadki opuszczania zajęć były niezwykle rzadkie, bo wymagały, szczególnie zajęcia praktyczne, odpracowania.

Po rozmowach z uczniami dowiedziałam się, że zaliczenie klasówki, sprawdzianu w późniejszym terminie jest łatwiejsze, bo zna się już zagadnienia. Temat wciąż mnie intrygował i postanowiłam go zgłębić.

Wyjaśnienie pojęcia motywu na podstawie wybranej literatury.

Psychologia zajmuje się badaniem nie tylko tego, co ludzie robią, ale także dlaczego to robią. Owo „dlaczego” każdej czynności ludzkiej nazywamy motywem. (Sperling str.269,1995).

Większość teorii psychologicznych koncentruje się na znalezieniu odpowiedzi na pytanie:

Co decyduje o wyborze formy i kierunku zachowania jednostki?”

W każdej teorii psychologicznej motywację pojmuje się jako zespół mechanizmów powodujących uruchomienie, ukierunkowanie, podtrzymanie i zakończenie zachowania. Mechanizmy te są jednak odmiennie opisywane w poszczególnych koncepcjach psychologicznych.

            Można przyjąć za Putkiewiczem (str.150, 1978), że: „Motywacja jest siłą poruszającą do działania i ukierunkowującą na określone cele. Stanowi ona proces wewnętrzny aktywizujący jednostkę do działania”.

T. Tomaszewski (str.187.1963), określa motyw jako: „stan wewnętrznego napięcia, od którego zależy możliwość i kierunek aktywności organizmu”. Ten stan napięcia  może powstać z następujących powodów:

1. na skutek konieczności zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka,
2. na skutek realizacji zadań stawianych sobie przez człowieka lub narzucanych mu przez innych ludzi.

Autorytetem psychologicznym teorii motywacji w Polsce jest J.Reykowski. Jego definicja motywacji brzmi (str.18.  1976): „motywacja jest procesem psychicznej regulacji, od którego zależy kierunek ludzkich czynności oraz ilość energii, jaką na realizację danego kierunku człowiek jest gotów poświęcić”. Procesy motywacyjne wyrażają się w takich zjawiskach jak pragnienia, chęci, dążenie do czegoś, obawy przed czymś. Wspólne dla tych zjawisk jest dążenie do określonego celu.

Cele takie można podzielić na dwie klasy: 1. cele dodatnie, to jest takie do których osiągnięcia zmierzamy, np. dobry stopień, pochwała,

2. cele ujemne, czyli takie, których staramy się uniknąć, np. krytyka, zły stopień.

            Procesom motywacyjnym towarzyszą , w przypadku ich realizacji, dodatnie stany emocjonalne (satysfakcja, radość, przyjemność). W razie niemożności realizacji - ujemne stany emocjonalne (przykrość, cierpienie, żal, zawód).

Ponadto należy pamiętać, że zachowanie regulowane jest nie tylko przez motywację. Są to także procesy percepcyjne (wrażenia, spostrzeżenia), procesy intelektualne (wyobrażenia, fantazje, skojarzenia, plany, przewidywania, decyzje) i procesy wykonawcze (stałe programy wykonywania czynności).

Tak więc w działaniu, energią organizmu  „gospodarują” procesy emocjonalne a siłą „napędową”, ukierunkowującą, są procesy motywacyjne.

            Ukierunkowanie ludzkiej działalności warunkują następujące mechanizmy:

1. Wrodzone mechanizmy odruchowo- instynktowne np. płacz dziecka na skutek zimna, głodu.
2. Wymagania  lub wzory wyznaczane przez otoczenie zewnętrzne, np. mycie rąk przed posiłkiem.
3. Mechanizm motywacyjny nabyty, tkwiący w samym człowieku i występujący w formie pragnień, życzeń, zamiarów.

Duży wpływ na działania człowieka mają wymagania i wzory stawiane przez otoczenie ale człowiek nie zawsze się im podporządkowuje. Poddaje je ocenie. To z kolei uruchamia motywy.

Stosunki między motywami a działaniami z zewnątrz mogą być trojakie:

1. Działanie jest wykonywane tylko ze względu na zewnętrzne wymagania – automatycznie. Człowieka niewiele obchodzi to, co robi.
2. Wymaganiom zewnętrznym towarzyszy dodatnia motywacja, człowiek działa nie tylko dlatego, że się od niego wymaga, ale że sam chce, sprawia mu to przyjemność.
3. Wymagania zewnętrzne są sprzeczne z pragnieniami, ale nie można się im oprzeć z rożnych powodów. Czynności są tu wykonywane niechętnie, pod przymusem.

Tego rodzaju stosunki między zewnętrznymi wymaganiami a pragnieniami zachodzą od bardzo wczesnego dzieciństwa.

W życiu szkolnym, te trzy wymienione sytuacje występują w formie mieszanej i pośredniej.

Stosunek ucznia do wymagań szkolnych ma duży wpływ na jego losy w szkole.

Skuteczność przedsięwzięć szkolnych zależy jednak od uprzedniego wykształcenia trwałych przesłanek motywacji, czyli w jaki sposób i pod wpływem jakich czynników kształtowała się osobowość człowieka, co stworzyli mu rodzice, w jaki sposób i w jakich warunkach zdobywał doświadczenie zależności, podporządkowania, współpracy, zagrożenia, frustracji, osiągania sukcesu, ważności swojej osoby, wymagań moralnych.

Motywy unikania zajęć lekcyjnych przez uczniów na podstawie wypowiedzi sondażowych uczniów drugiej klasy liceum ogólnokształcącego

15 uczniom II klasy liceum ogólnokształcącego zadałam pytanie: „Dlaczego Twoim zdaniem uczniowie uciekają z lekcji?”

Uczniowie wypowiedzieli się dość wyczerpująco. Ich wypowiedzi można ująć w grupy przyczyn: 1. grupa przyczyn tkwiąca w organizacji pracy szkoły,

2.      grupa przyczyn tkwiąca w osobie nauczyciela,

3.      grupa przyczyn tkwiąca w organizacji pracy ucznia,

4.      grupa przyczyn tkwiąca w osobowości uczniów,

5.      inne np. ładna pogoda, zakupy, zastraszanie przez innych uczniów.

Z wypowiedzi uczniów można wyciągnąć wniosek, iż najczęstszą przyczyną unikania zajęć lekcyjnych przez uczniów stanowi grupa przyczyn tkwiących w osobowości uczniów – 34 wypowiedzi. Najczęściej wymieniane tu przyczyny to: lęk przed zajęciami, sprawdzianami, brak zainteresowania przedmiotem, złe samopoczucie psychiczne, podążanie za grupą, by poczuć wolność, smak wagarów.

     Jako drugą grupę przyczyn, uczniowie wymienili przyczyny tkwiące w organizacji pracy ucznia – 15 wypowiedzi. Wymieniano tu najczęściej: nieprzygotowanie do zajęć,

Lenistwo, chęć miłego spędzania czasu oraz, że chce się pospać dłużej.

     Prawie rownolegle uczniowie wymienili przyczyny tkwiące w organizacji pracy szkoły – 14 wypowiedzi. Narzekali na liczbę sprawdzianów, nudę na zajęciach, długi czas  przebywania w ławkach szkolnych, przymuszanie do nauki i przestrzegania regulaminów.

        W trzeciej grupie przyczyn, znalazły się te, które były związane z osobą nauczyciela – 9 wypowiedzi. Pojawiały się tu głównie: ucieczka przed niektórymi nauczycielami, bunt przeciwko nauczycielom, lęk, antypatia do nauczyciela.

        Na końcu wymienili ładna pogodę, zakupy, obowiązki   domowe, zastraszanie i szykanowanie przez innych uczniów.

Motywy unikania lekcji na podstawie analizy wypowiedzi nauczycieli liceum ogólnokształcącego

O odpowiedź na pytanie: „Dlaczego Pani/Pana zdaniem uczniowie uciekają z lekcji” poprosiłam nauczycieli liceum, w którym pracuję.

Odpowiedzi udzieliło mi 23 nauczycieli uczących różnych przedmiotów, z różnym stażem pracy, zarówno 30 letnim jak i 3, 5 10, 20 letnim. Każdy z nauczycieli wymienił kilka lub kilkanaście przyczyn wagarowania uczniów.

Z podsumowania wypowiedzi nauczycieli wynika, że najczęstszą przyczyną unikania zajęć lekcyjnych prze uczniów, jest grupa przyczyn tkwiąca w osobowości ucznia. Jest to lęk, obawa przed klasówką, negatywną oceną, zdemaskowaniem niewiedzy oraz brak zainteresowania przedmiotem, brak chęci do nauki, ucieczka przed trudnościami.

Często wypowiedzi nauczycieli dotyczyły obniżonej odporności psychicznej   uczniów, obaw przed brakiem akceptacji ze strony grupy, chęci zaimponowania kolegom.

Były też wypowiedzi świadczące o zjawisku agresji, np. presja klasy, strach przed prześladowaniem. Wreszcie najzwyczajniejsza niefrasobliwość i lenistwo. Razem 42 wypowiedzi.

            Drugą grupę stanowią przyczyny związane z organizacją pracy szkoły – lekcje są nudne, mało atrakcyjne. Nauczyciele zaś mało konsekwentni w stosunku do wagarowiczów. Są uczniowie, którzy wagarują, by nie popsuć sobie oceny semestralnej – 26 wypowiedzi.

            Kolejne przyczyny to te, związane z organizacją pracy ucznia i związanym z tym przemęczeniem i nieprzygotowaniem się do zajęć- 10 wypowiedzi.

            Z pozostałych przyczyn należy wspomnieć o przekorze młodych, młodzieńczej miłości, zbyt gorącej pogodzie a także tolerancji rodziców wobec opuszczonych godzin lekcyjnych przez syna czy córkę.

            Na końcu nauczyciele wymienili przyczyny związane z osobą nauczyciela (5 wypowiedzi). Są to najczęściej lęk przed nauczycielem, antypatia do nauczyciela, przekonanie, że nauczyciel nie zauważy i się „uda”.

Porównanie wypowiedzi uczniów i nauczycieli

W środowisku szkolnym centralną rolę odgrywa nauczyciel kierujący rozwojem umysłowym i społecznym uczniów oraz realizujący związane z tym cele wychowania. W centrum jego  zainteresowania pozostaje przede wszystkim uczeń, niezależnie od wieku.

            U dorastającej młodzieży ogromną rolę odgrywają procesy samorozwoju i samowychowania, kontakty nawiązywane w grupach rówieśniczych. Jednak i w tym okresie życia nauczyciel ma wpływ na rozwój osobowości młodzieży.

Z analizy wypowiedzi uczniów i nauczycieli, dotyczących przyczyn opuszczania zajęć lekcyjnych wynika, że zarówno uczniowie jak i nauczyciele znają doskonale przyczyny wagarów.

Obie grupy respondentów na pierwszym miejscu wymieniły grupę przyczyn tkwiących w osobowości ucznia i są to: lęk, obawa przed zajęciami, sprawdzianami, ocenami niedostatecznymi. Kolejne przyczyny to: brak zainteresowania przedmiotem, brak chęci do nauki, złe samopoczucie psychiczne, obawy przed brakiem akceptacji przez grupę, zaimponowanie kolegom, „by poczuć smak wolności”.

            Jako drugą grupę przyczyn uczniowie (15 wypowiedzi) wymienili przyczyny tkwiące w organizacji pracy ucznia – lenistwo, nieprzygotowanie się do zajęć.

Nauczyciele zaś wymienili przyczyny (26 wypowiedzi), tkwiące w organizacji pracy szkoły – lekcje nudne, a nauczyciele nie zawsze konsekwentni.

            Jako trzecią grupę przyczyn (14 wypowiedzi), uczniowie wymienili przyczyny tkwiące w organizacji pracy szkoły – natłok informacji, duża ilość sprawdzianów, nuda na zajęciach.

Nauczyciele zaś wymienili przyczyny (10 wypowiedzi), związane z organizacją pracy ucznia, jego przemęczeniem i nieprzygotowywaniem się do zajęć.

            Jako czwartą grupę przyczyn uczniowie wymienili przyczyny tkwiące w osobie nauczyciela (9 wypowiedzi), nauczyciele zaś tę przyczynę wymienili na samym końcu           (5 wypowiedzi).

            Z innych przyczyn (5 wypowiedzi), uczniowie wymienili ładną pogodę, obowiązki domowe, szykanowanie przez kolegów.

Nauczyciele zaś (9 wypowiedzi), -przekorę młodych, gorącą pogodę, zbytnią tolerancję rodziców, młodzieńczą miłość, „wysypianie się”.

            Reasumując: obie grupy respondentów są zgodne co do przyczyn głównych wagarów, które tkwią w osobowości uczniów. Co do dalszych przyczyn, to istnieje niewielka różnica zdań dotycząca organizacji pracy szkoły i pracy ucznia oraz osoby nauczyciela.

            Nasuwa się wobec tego pytanie: jeżeli uczniowie i nauczyciele są zgodni co do przyczyn wagarów, to czy można to zjawisko wyeliminować ze środowiska szkolnego?

Spróbuję na to pytanie odpowiedzieć  w następnym artykule.

Autor: Grażyna Chałupka, nauczyciel w Liceum Profilowanym o kierunku socjalnym

           przedmiotu Człowiek jako jednostka.

Bibligrafia:                                                                                                                                        

• Reykowski J. Z zagadnień psychologii motywacji:, WSiP Warszawa 1970,
• Sperling A. P. „Psychologia”, Wyd. Zysk i S –KA Poznań 1995,
• Streleu J., Jurkowski A., Putkiewicz Z., „Podstawy psychologii dla nauczycieli”, PWN Warszawa 1981,
• Zimbardo P. G., „Psychologia i życie”, PWN Warszawa 1999.