Lucyna Więdłocha

POLSKIE PARKI NARODOWE

- BIEBRZAŃSKI PARK NARODOWY

opracowała mgr Lucyna Więdłocha

nauczyciel nauczania zintegrowanego

w SZKOLE PODSTAWOWE NR 5 W BIELAWIE

      Przez wieki człowiek podejmował wysiłki, aby ujarzmić przyrodę. Dziś ludzie na całym świecie zgadzają się, że trzeba jej raczej bronić przed niszczącym wpływem cywilizacji. Najlepszą formą ochrony są parki narodowe, z tego względu, iż ma ona tam charakter kompleksowy: dotyczy wszystkich występujących na ich terenie roślin i zwierząt, środowisk, wód, gleb, krajobrazu, wartości historycznych i kulturowych.

      Podstawowym zadaniem parków narodowych jest zachowanie w niezmienionym stanie najcenniejszych przyrodniczo obszarów kraju. Prowadzone tu badania naukowe mają na celu lepsze poznanie zasad funkcjonowania środowiska naturalnego i odtwarzanie jego zniszczonych zasobów. Niemałe znaczenie ma także działalność edukacyjna, turystyczna oraz wspieranie lokalnej kultury i tradycji. Na terenie parków nie prowadzi się typowej działalności gospodarczej, a wszelkie podejmowane prace nie mogą powodować zubożenia ich zasobów przyrodniczych. Obszary te cechują się dużym stopniem naturalności oraz różnorodnością środowisk i krajobrazów, bogactwem roślin i zwierząt (w tym gatunków rzadkich), zachowanymi pamiątkami historii i kultury. Ich minimalna powierzchnia wynosi 1000 hektarów. Aby odizolować parki od szkodliwego wpływu otoczenia, otacza się je strefami ochronnymi, tzw. otulinami, w których zakazana jest działalność gospodarcza uciążliwa dla środowiska.

     W parkach narodowych stosuje się dwa rodzaje ochrony: czynną i bierną. Bierna polega na wytyczeniu obszarów ochrony ścisłej, gdzie ingerencja człowieka ogranicza się do badań i obserwacji o charakterze naukowym. Natura rządzi tu niepodzielnie. Ochrona czynna oznacza natomiast przywracanie stanu pierwotnego miejscom zmienionym wcześniej przez człowieka lub podtrzymywanie istnienia środowisk, które nie przetrwałyby samodzielnie.

      Polska jest krajem o bardzo zróżnicowanym krajobrazie i niezwykłym bogactwie przyrody ożywionej. Wybrzeże morskie ma 500 kilometrów długości i słynie z urwisk, wydm i najszerszych plaż w Europie. Niziny w środkowej części zajmują pojezierza i tereny rolnicze przeplatane licznymi puszczami i bagnami. Położone na południu góry odznaczają się różną wysokością, odmiennymi pejzażami i klimatami.

      Aktualnie na obszarze kraju znajdują się 23 parki narodowe, zajmujące łącznie powierzchnię 3145 km2, Co stanowi ok. 1% terytorium Polski. Silnie zróżnicowane pod względem zajmowanej powierzchni (od 21,5 km2 - Ojcowski P.N., do 592,2 km2 - Biebrzański P.N.) rozmieszczone są praktycznie we wszystkich głównych regionach fizyczno-geograficznych i krajobrazowych Polski. Z tego punktu widzenia wyróżnić można: parki nadmorskie - Woliński i Słowiński; parki pojezierne - Drawieński, Bory Tucholskie, Ujście Warty, Wielkopolski i Węgierski; parki nizinne - Biebrzański, Narwiański, Białowieski, Kampinoski i Poleski; parki wyżynne - Ojcowski, Świętokrzyski i Roztoczański; parki górskie - Karkonoski, Gór Stołowych, Babiogórski, Gorczański, Tatrzański, Pieniński, Mazurski i Bieszczadzki.

Charakteryzują się one silnie zróżnicowaną strukturą użytkowania ziemi(a co za tym idzie zróżnicowaniem świata roślinnego i zwierzęcego), ze znamienną dominacją terenów leśnych (lasy stanowią ok. 65% ogólnej powierzchni zajmowanej przez parki narodowe). W przypadku parków typu nadmorskiego bardzo wysokim udziałem legitymują się obszary wód (w Słowińskim PN. stanowią 54,9% ogólnej powierzchni), podczas gdy dla położonego w Kotlinie Biebrzańskiej - Biebrzańskiego P.N. czy w dolinie Górnej Narwii -Narwiańskiego P.N. charakterystyczna jest przewaga terenów bagiennych i torfowiskowych (w Narwiańskim P.N. stanowią one aż 79,8% ogólnej powierzchni).

     O utworzeniu parku narodowego decyduje Rada Ministrów na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody z 1991 r., która za najważniejszą formę ochrony przyrody uznaje właśnie parki narodowe. Park narodowy może uzyskać status o znaczeniu międzynarodowym, określony odpowiednimi konwencjami międzynarodowymi lub uchwałami organizacji międzynarodowych. Może być włączony do listy Światowego Dziedzictwa Ludzkości, jak Białowieski P.N, bądź uznany za światowy rezerwat biosfery, jak np. parki Babiogórski czy Tatrzański.   

Biebrzański Park Narodowy utworzony został w 1993 roku na terenie Zielonych Płuc Polski. Jest największym Parkiem w Polsce. Zajmuje powierzchnię 59 223 ha a powierzchnia otuliny parku wynosi  66 824 ha, 3 936 ha to powierzchnia  obszarów ochrony ścisłej. Lasy zajmują 15 539 ha a otwarte bagna 24 352 ha + 18 369 ha wykorzystywanych rolniczo. Powierzchnia wód to 963 ha. Długość szlaków turystycznych wynosi 399 km (możliwy jest też spływ kajakowy Biebrzą). Liczba turystów w roku to około 17 000. Na terenie Parku znajduje się pięć wsi: Budne, Sośnia, Gugny, Olszowa Droga i Budy.

Bagna Biebrzańskie leżą w płn. - wsch. Polsce, która jest uważana za najzimniejszy (poza górami) region kraju. Klimat kotliny wynika z nakładania się cech związanych z rozległymi obszarami torfowisk, formą dolinną i ogólnych cech klimatu północno-wschodniej Polski. Klimat jest zbliżony do kontynentalnego z elementami subborealnego. Cechuje go długa zima, krótkie przedwiośnie i najkrótszy (poza górami) okres wegetacyjny. Średnia roczna temperatura jest jedną z najniższych na niżu. Typowe jest występowanie silnych nocnych spadków temperatury (nad obszarami zabagnionymi), prowadzących do częstszego pojawiania się dni przymrozkowych, np. w maju a nawet w czerwcu (od 2 do 4 dni). Charakterystyczne jest wygaszanie prądów wstępującego powietrza (konwekcji) nad Kotliną - w przeciwieństwie do sąsiednich wysoczyzn. Stąd w porze letniej nad bagnami liczba dni pogodnych jest dwukrotnie większa niż nad terenami przyległymi.  

Bagna Biebrzańskie są największym niemalże nietkniętym przez cywilizację obszarem w nizinnej części Europy na zachód od Bugu. Prawdopodobnie stanowią najrozleglejszy bezludny teren w Polsce. Ciągną się przez 160 km, wzdłuż całej rzeki z wyjątkiem krótkiego odcinka źródłowego. Szerokość kotliny, w której leżą, wynosi od kilku do ponad 20 km, a jej dno zalega kilkumetrowa warstwa torfu. Całą powierzchnię Parku pokrywają utwory czwartorzędowe pochodzenia lodowcowego.

Biebrza jest jedyną europejską rzeką, która w całym swoim biegu zachowała naturalny charakter. Podstawową cechą jej doliny jest ułożenie roślinności w strefy: poprzeczne, równoległe do koryta rzeki i uzależnione od jej wylewów, oraz podłużne - związane z odkładaniem się osadów naniesionych przez wodę. Stopień naturalności dolin innych rzek Europy można badać przez porównanie z biebrzańskimi strefami.

     Bagna dzielą się na trzy części: basen północny, czyli górny, środkowy i południowy, czyli dolny. Rozdzielają je przewężenia kotliny. Największy i najbardziej urozmaicony jest basen środkowy. Tutaj w pobliżu uroczyska Łagiew, znajduje się najbardziej bezludny punkt Polski - w promieniu sześciu kilometrów nie ma ani jednej ludzkiej siedziby. Nad bagnami górują kilkunastokilometrowe ciągi piaszczystych wydm pokrytych lasami suchymi łąkami, tworzące niezwykłe punkty widokowe.

Na lokalnym wododziale rzek Jegrzni i Netty leży Czerwone Bagno - jedno z naszych największych torfowisk przejściowych. Porasta je ponad stuletni bór bagienny. Czerwone bagno było jedynym miejscem w Polsce, gdzie przeżyło wojnę kilkanaście łosi. Potomkowie tych osobników ponownie skolonizowali kraj i do dziś mają tutaj największą ostoję. W parku żyje ich obecnie kilkaset (ok. 400 sztuk). Rozległość obszaru, jego pierwotność i zróżnicowanie siedliskowe sprawiają, że zachowała się tu specyficzna fauna w dużym stopniu związana z naturalnymi ekosystemami bagiennymi i wodnymi. Stwierdzono obecność 18 gatunków drobnych ssaków, wśród nich uwagę zwraca pospolitość i wysokie zagęszczenie nornika północnego. Zaobserwowano tu 11 gatunków nietoperzy (skupiska kolonii zimujących nietoperzy, m. in. nocka łydkowłosego - gat. zagrożony, nocka dużego, karlika większego i gacka brunatnego dużego. Z pozostałych 18 gatunków ssaków na uwagę zasługuje: wilk, wydra, łoś i bóbr.

Na skraju basenu znajdują się jedyne nasze bagienne lasy brzozowe: Brzeziny Ciszewskie i Kapickie. Czerwone Bagno przecina kilka XIX- wiecznych kanałów, które obniżyły poziom wód gruntowych i spowodowały częściowe zniszczenie torfu.

Najbardziej naturalny, najdzikszy, jest basen południowy. Tutaj rzeka płynie najwolniej, tworząc liczne meandry i starorzecza. Basen północny łączy kotlinę z Puszczą Augustowską. To siedlisko wielu niezwykle rzadkich roślin. Jedną z charakterystycznych cech florystycznych jest dominacja świerka i duży udział gatunków borealnych oraz reliktów glacjalnych: brzoza niska, trzcinnik prosty, turzyca strunowa i życicowa, bażyna czarna, bagno zwyczajne, żurawina błotna, gniadosz królewski, tłustosz pospolity, wielosił błękitny, wierzba lapońska, skalnica torfowiskowa, niebielistka trwała, wełnianeczka alpejska, borówka bagienna i szereg mszaków.

        Flora   kotliny  jest  bogata.  Występuje  tu   ponad  900 gatunków  roślin naczyniowych, z tego ponad 800 w granicach Parku. Stwierdzono obecność 66 gatunków roślin naczyniowych podlegających ochronie: 53 całkowitej i 13  pod ochroną częściową.

45 gatunków tu występujących znalazło się na Czerwonej liście roślin naczyniowych zagrożonych w Polsce (1992).  Do najrzadszych gatunków należą: zanokcica zielona, skrzyp pstry, widłak wroniec, rosiczka długolistna, wąkrotka zwyczajna, tłustosz i płesznik zwyczajny, zaraza niebieska, niebielistka  trwała, szachownica kostkowała, kosaciec bezlistny oraz 18 gatunków storczykowatych ( w tym najokazalszy - obuwik pospolity). Do najbardziej interesujących pod względem bogactwa florystycznego siedlisk zaliczyć należy obok mechowisk turzycowych - mineralne wyniesienia „grądów”.

Bagna biebrzańskie znane są w Polsce i na świecie jako jedna z największych ostoi ptaków w Europie. Występuje tu 269 gatunków ptaków, w tym 181 regularnie lęgowych. O unikatowych walorach ornitofauny świadczy fakt, że gniazduje tu aż 36 gatunków ptaków wpisanych do „Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt” (1992), w tym również herbowy ptak parku - batalion.

Są to m. in. bąk, rożeniec, orzełek włochaty, gadożer, rybołów, orliki grubodzioby i krzykliwy, biegus zmienny, dubelt, brodziec leśny, kulik wielki, rybitwa białoskrzydła, sowa błotna i kraska.

 Dla kilku gatunków ptaków Kotlina Biebrzańska pełni szczególną rolę jako teren o najwyższym zagęszczeniu w skali całej Europy Środkowej: wodniczki, bekasika, rybitwy białoskrzydłej i mewy małej. Park jest także ważnym miejscem żerowania i odpoczynku wielu gatunków ptaków migrujących - zwłaszcza na wiosnę. Jednak Bagna Biebrzańskie zarastają. Co roku pojawiają się nowe krzaki wierzby i młode brzózki a przecież otwarte łąki są siedzibą wielu unikalnych ptaków, dlatego do najważniejszych zadań parku narodowego należy chronienie ich przed zarastaniem.

Ichtiofauna dorzecza Biebrzy liczy 36 gatunków ryb, a spośród krągłoustych odnotowano tu wielką rzadkość: minoga ukraińskiego. Liczebność i biomasa ryb jest tu znacznie wyższa niż w innych nizinnych rzekach Polski.

Stwierdzono obecność 5 gatunków gadów oraz 13 gatunków płazów a w grupie bezkręgowców ponad 700 gatunków motyli, w tym 94 gat. motyli dziennych, 450 gatunków pająków (71 gat. bardzo rzadkich a 10 znanych tylko stąd). Do tej pory poznano ponad 500 gatunków chrząszczy, 42 gat. chruścików i 19 gat. pijawek.

Parki narodowe należą do grupy obszarów charakteryzujących się szczególnie dużą atrakcyjnością turystyczną, jednak coraz bardziej żywotnym staje się problem rosnącego ruchu turystycznego na terenach parków narodowych, (choć nie wszystkich) oraz jego wpływu na kwestię szeroko i nowocześnie rozumianej ochrony zasobów przyrodniczych tych szczególnie wartościowych obszarów kraju. Doświadczenia innych państw dowodzą możliwości pogodzenia rosnącego ruchu turystycznego z ochroną środowiska przyrodniczego.