Danuta Hartman

Rola nauczyciela jako wychowawcy klasowego

          Szkoła jest drugim po domu rodzinnym środowiskiem wychowawczym, które ma zapewnić prawidłową opiekę i wychowanie. Właściwa opieka
i wychowanie szkolne to takie, które umożliwi uczniowi uczestnictwo
w zdobywaniu wiedzy dzięki własnej aktywności i osobistym poszukiwaniom, sprzyja inicjatywie i indywidualnym sposobom ekspresji, czuwa nad wszechstronnym jego rozwojem.

              Osobą szczególnie znaczącą w tym środowisku jest wychowawca klasy. Nauczyciel, wychowawca, opiekun to przewodnik ułatwiający poznanie świata, przyswajanie wiadomości, doświadczony doradca kładący nacisk na wyzwalanie inicjatyw podopiecznych, wdrażający ich do samodzielności
i twórczej aktywności, czuwający nad zdrowiem fizycznym i psychicznym.

Na wychowawcy klasy jako organizatorze wszelkich poczynań opiekuńczo-wychowawczych spoczywa zadanie tworzenia mikrosystemu wychowawczego w klasie oraz rozwijanie różnorodnych form współpracy z rodzicami i innymi nauczycielami.

            Podstawowymi zadaniami organizacyjnymi wychowawcy względem uczniów są: poznanie zespołu swej klasy i każdego ucznia oraz jego środowiska rodzinnego, wybór samorządu klasowego, zaktywizowanie wszystkich uczniów w życie klasy i szkoły, opracowanie planu imprez klasowych i wycieczek, systematyczna kontrola frekwencji, analiza postępów w nauce.

Spośród nich na plan pierwszy wysuwa się obowiązek poznania zespołu klasy

 i poszczególnych uczniów. Podstawą dobrze zorganizowanego procesu opieki jest wnikliwa znajomość ucznia, jego potrzeb i możliwości, zainteresowań, uzdolnień, a także warunków środowiskowych, w jakich żyje i wychowuje się.

            Systematyczne gromadzenie danych o wychowanku poprzez obserwację, ankietę, wywiad, rozmowę z nim samym, rozmowę
z nauczycielami i rodzicami, umożliwia wykrycie przyczyn jego aktualnego zachowania i planowego zorganizowania procesu wychowawczego i opieki.

        W pracy opiekuńczej i wychowawczej nauczyciela wychowawcy można wyróżnić trzy kategorie działań:

1. Działania badawczo-kontrolne, polegające na analizie sytuacji, problemów
i potrzeb wychowanków oraz całego zespołu klasowego.

2. Działania interwencyjne: obrona praw wychowanka w szkole, klasie, rodzinie, wobec negatywnych postaw rówieśników, pomoc w trudnych sytuacjach losowych i zagrożeniowych.

3. Działania profilaktyczne.

       W wymienionych działaniach natomiast należy uwzględnić trzy etapy pracy:

      - diagnozę indywidualną i społeczną ucznia;

      - opracowanie planu postępowania opiekuńczego, dobór odpowiednich form    opieki i pomocy;

     - obserwacja wychowanka, jego zachowań, uzyskiwanych wyników oraz  zmian, jakie zachodzą w jego rozwoju.

         Koordynacja całego procesu dydaktycznego i opiekuńczo-wychowawczego w klasie uwarunkowana jest w dużej mierze od postaw
w stosunku do podopiecznych wychowawcy klasy, który troszczy się
o odpowiednią atmosferę wśród nich, dąży do tego, aby klasa szkolna była miejscem wypełnionym ciepłem, zrozumieniem, poczuciem bezpieczeństwa.

          Nauczyciele w swojej pracy wychowawczej, wspierając w tym zakresie obowiązki rodziców, winni zmierzać do tego, aby uczniowie w szczególności:

Ø       Znajdowali w szkole środowisko wszechstronnego rozwoju osobowego (w wymiarze intelektualnym, psychicznym, społecznym, zdrowotnym, estetycznym, moralnym, duchowym).

Ø       Rozwijali w sobie dociekliwość poznawczą, ukierunkowaną na poszukiwanie prawdy, dobra i piękna w świecie.

Ø       Mieli świadomość życiowej użyteczności zarówno poszczególnych przedmiotów szkolnych, jak i całej edukacji na danym etapie.

Ø       Stawali się coraz bardziej samodzielni w dążeniu do dobra w jego wymiarze indywidualnym i społecznym, godząc umiejętnie dążenie do dobra własnego z dobrem innych, wolność własną z wolnością innych.

Ø       Poszukiwali, odkrywali i dążyli na drodze rzetelnej pracy do osiągnięcia wielkich celów życiowych i wartości ważnych dla odnalezienia własnego miejsca w świecie.

Ø       Uczyli się szacunku dla dobra wspólnego jako podstawy życia społecznego oraz przygotowali się do życia w rodzinie, w społeczności lokalnej i w państwie w duchu przekazu dziedzictwa kulturalnego i kształtowania postaw patriotycznych.

Ø       Przygotowywali się do rozpoznawania wartości moralnych, dokonywania wyborów i hierarchizacji wartości oraz mieli możliwość doskonalenia się.

Ø       Kształtowali w sobie postawę dialogu, umiejętności słuchania innych i rozumienia ich poglądów; umieli współdziałać i współtworzyć w szkole wspólnotę nauczycieli i uczniów.

         Podstawowy wymiar godzin do dyspozycji wychowawcy klasy jest określony w planie nauczania. Na ich realizację w szkole podstawowej przeznacza się 40 godzin rocznie. Część spotkań klasowych wykorzystuje wychowawca na bieżące, nieprzewidziane sprawy swojej klasy. Nie powinno to jednak przekraczać czwartej części czasu rocznej pracy. Przyjmując, że będzie to 10 godzin, pozostałe 30 godzin należy przeznaczyć na tematy wychowawcze, z tego około 15 godzin będzie wykorzystanych na realizację zadań programu. Pozostałe godziny przeznaczyć należy na realizację cyklów tematycznych
 i tematów ze ścieżek edukacyjnych.

           Relacje wychowawca – uczeń powinny być oparte na życzliwości, zaufaniu i przestrzeganiu ustalonych reguł postępowania. Poprzez właściwe postawy nauczyciele mogą pomóc młodzieży dorastać do podejmowania odpowiedzialności za swoje życie i odnaleźć się w nowej rzeczywistości społeczno – ekonomicznej.

           Rolą wychowawcy jest stworzenie takiej koncepcji wychowania, która pozwoli uczniowi odnaleźć sens życia, określić światopogląd i wytyczać właściwy kierunek dalszego rozwoju. Przy określaniu celów i zadań wychowawczych nauczyciel powinien uwzględnić potrzeby uczniów i środowiska lokalnego. Przedstawiając na wywiadówkach i zebraniach z rodzicami swoje propozycje prosić o uwagi uczestników zebrania.

Obecnie młodzież coraz mniej rozmawia z rodzicami, z wychowawcą. Młodzi ludzie coraz częściej nie potrafią komunikować swoich emocji, uczuć, potrzeb. Wychowawca nie powinien dopuszczać, aby lekcje przeznaczone na pogłębianie rozwoju ucznia były zdominowane pracą biurową, czyli poświęcane usprawiedliwianiu nieobecności.

         Wychowawca, który chce nawiązać kontakt z wychowankami, stara się spojrzeć na nich życzliwie i odnaleźć dobro, które jest w każdym człowieku. Poprzez rozmowę można dostrzec, jak dużo możliwości kryje się w psychice młodzieży, jak dużo może zdziałać mądry, rozsądny wychowawca, aby dopomóc młodemu człowiekowi rozwinąć najlepsze cechy i zdolności.

W pracy wychowawczej zawsze należy brać pod uwagę sytuację rodzinną ucznia. Młodzież zaniedbana materialnie, źle ubrana rzadko się do takiej sytuacji przyznaje.

         Bardzo istotną rolę w zachowaniach uczniów odgrywa konsekwentne przestrzeganie ustalonych praw, reguł i nakazów. Im bardziej nerwowo reaguje nauczyciel, im więcej kar stosuje wychowawca, tym bardziej skłania to wychowanków do przeciwstawiania się metodom wychowawczym.

„Skwaszony” nauczyciel, demonstrujący złą, zgorzkniałą minę wywołuje wśród uczniów reakcje buntu i niechęci do siebie samego, przedmiotu czy szkoły.

Młodzież dysponuje bogactwem altruizmu i gotowości do współpracy z ludźmi. Jeśli mądrze rozwiniemy te cechy, to mamy szanse na dojrzałe i odpowiedzialne społeczeństwo.

           Nauczyciel, czy tego chce czy nie, zawsze wywiera wpływ na uczniów – zarówno wtedy, kiedy działa właściwie, jak i wtedy, gdy postępuje nagannie – tym samym wpływa na zachowania, sposób myślenia i obyczaje młodzieży.

W wychowaniu szkolnym chodzi o to, aby ten wpływ był pozytywny; aby był podporządkowany misji wspierania wszechstronnego rozwoju ucznia jako człowieka.

          Mówiąc o charakterze relacji nauczyciel-uczeń warto przypomnieć, że wychowanie jest mało skuteczne, jeśli jest oparte na systemie nakazowo-zakazowym, sankcjach i strachu, który zatruwa atmosferę wielu szkół. Wybitni pedagodzy minionych wieków stwierdzili, że zaufanie nauczyciela do ucznia wzbudza w uczniu zaufanie do nauczyciela. Ten szczególny mechanizm sprzężenia zwrotnego buduje zdrową, pozytywną motywację do nauki u ucznia i do pracy u nauczyciela. Wzajemna życzliwość i zaufanie stanowią właściwy punkt wyjścia do pracy edukacyjnej i zarazem warunek jej powodzenia.

Młodzież spontanicznie testuje wiarygodność tego, co mówi nauczyciel, patrząc na niego, – kim on jest, co myśli, jak działa, jak żyje.

         Nie ma wychowania bez wymagań; tych wymagań, które otwierają nowe perspektywy, uczą, jak sprostać wyzwaniom, jak nie ulegać trudnościom, jak urzeczywistniać małe i wielkie cele. Łatwo jednak sprowadzić wymagania do ślepej i bezdusznej dyscypliny. Z drugiej strony – nic lepiej nie służy wychowaniu niż pogodna atmosfera. Ale jeśli tylko na to postawić, wzajemna życzliwość bez wymagań łatwo przekształca się w jałowe i destrukcyjne życie „na luzie”. Stąd życzliwość i stanowczość wymagań wobec uczniów muszą się wzajemnie uzupełniać, a zrównoważenie tych dwóch elementów postawy nauczyciela warunkuje prawidłowe wychowanie w szkole.

          Ważną rolę odgrywa umiejętne stosowanie nagród i kar. Jeśli uczeń będzie nagradzany za swoje nawet drobne osiągnięcia, to mobilizująco będzie działała kara w postaci braku nagrody.

Do powinności wychowawcy klasowego m.in. należy:

·        wspomaganie uczniów w ich dążeniu do samodzielności,

·        organizowanie spotkań z rodzicami – zgodnie z zasadami określonymi w statucie szkoły,

·        zapewnienie uczniom i rodzicom wszechstronnej informacji na temat wymagań stawianych przez szkołę,

·        zwracanie szczególnej uwagi na tych uczniów, którzy mają trudności w nauce,

·        analizowanie przyczyn niepowodzeń uczniów w pracy szkolnej

·         i podejmowanie środków zaradczych,

·        rozwijanie różnorodnych form pracy z młodzieżą uzdolnioną,

·        dbanie o regularne uczęszczanie uczniów do szkoły; badanie przyczyn opuszczania przez nich zajęć szkolnych; udzielanie wskazówek
i podejmowanie inicjatywy w sprawie organizowania pomocy dla tych, którzy opuścili zajęcia szkolne i mają trudności w uzupełnieniu materiału nauczania,

·        wywieranie wpływu na kształtowanie warunków życia uczniów
w szkole i – w miarę możliwości – poza szkołą tak, by sprzyjały ich rozwojowi i zaspokajaniu potrzeby zabawy, rozrywki i różnego działania o charakterze społecznym oraz wyzwalaniu inicjatywy
i samodzielności,

·        ułatwianie uczniom właściwego organizowania i wykorzystania wolnego czasu,

·        otoczenie opieką i zapewnienie bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć, przerw, imprez szkolnych i pozaszkolnych,

·        organizowanie życia społeczności klasowej,

·        badanie przyczyn niewłaściwego zachowania się uczniów, udzielanie szczególnej pomocy, rad i wskazówek uczniom znajdującym się
 w trudnych sytuacjach wychowawczych,

·        bieżące rozwiązywanie problemów wychowawczych,

·        kontakt z pedagogiem szkolnym i Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną,

·        współpraca ze środowiskiem lokalnym,

·        organizowanie niezbędnej opieki i pomocy materialnej dla uczniów,

·        prowadzenie dokumentacji pracy klasy.

Bibliografia:

1.      Kazimierz Korab „O wychowaniu w szkole”, Biblioteczka Reformy MEN, Warszawa 1999r.

2.     Wojciech Książek „Szkoła nadziei”, Wydawnictwo MEN, Warszawa 2000r.

3.     Mirosław Handke „Wychowanie na tle reformy edukacji”, Wydawnictwo MEN, Warszawa 1999r.

1.     Tarnowski J., Jak wychowywać ATK Warszawa 1993r.

2.     Obuchowski K., Psychologia dążeń ludzkich Warszawa 1983r.

3.     Kosińska E., Wychowawca w szkole Rubikon Kraków 1999r.