ROZWÓJ DZIECKA 4-LETNIEGO – PROCESY POZNAWCZE

Maria Kwiatkowska, Samorządowe Przedszkole Nr 2, w Biłgoraju

ROZWÓJ DZIECKA 4-LETNIEGO -PROCESY POZNAWCZE

Rozwój procesów poznawczych dziecka 4- letniego jest trudny do opisania gdyż przebiega skokowo tzn. w całym procesie rozwoju są momenty dynamicznych zmian, są również okresy stagnacji. Jest to charakterystyczne dla rozwoju dzieci w wieku przedszkolnym i rzadko zdarza się, że rozwój jest łagodnym i stopniowym okresem zmian w psychice dziecka. Biorąc również pod uwagę fakt, iż rozwój każdego dziecka przebiega indywidualnie nie można określić wzorca do którego można by porównywać dziecko 4-letnie. Niektóre dzieci będą rozwinięte bardziej w specyficznych sferach psychiki, inne zaś mniej. Mogą się jednak wykazać bardziej dynamicznym rozwojem w innych dziedzinach. Powszechnie również jest wiadomo, iż wiek kalendarzowy często nie idzie w parze z wiekiem rozwojowym.

Biorąc pod uwagę wrażliwość wzrokową, wiadomo, że dzieci potrafią już w wieku 4-lat rozróżniać podstawowe barwy widma, jednak dopiero w wieku 5 lat większość dzieci używa trafnych określeń przymiotnikowych na oznaczenie tych kolorów. Dzieci nie potrafią odróżniać odcieni barw i popełniają w tym zakresie wiele błędów, liczba ich maleje wraz z wiekiem.

Dużą rolę w rozwijaniu tej umiejętności odgrywają odpowiednie ćwiczenia i zajęcia, które dostarczają sposobności doskonalenia czułości w różnicowaniu barw i subtelnych odcieni. „Wiek przedszkolny cechuje także wzrost ostrości wzroku u dzieci” [M. Przetacznik − Gierowska, 1986, s.440]. W tym też wieku rozwija się umiejętność rozróżniania kształtów. Dzieci potrafią grupować przedmioty według barwy, kształtu oraz obu tych cech.

Równie ważna w rozwoju umysłowym dziecka jest wrażliwość słuchowa. Przejawem jej wzrostu u dzieci cztero i pięcioletnich jest zarówno rozwój słuchu werbalnego, jak też słuchu muzycznego wyrazem czego jest coraz lepsza umiejętność rozróżniania tonów pod względem ich wysokości, siły i barwy oraz zdolności do rozpoznawania szmerów. „Rozwój analizatora słuchowego wiąże się ściśle z rozwojem mowy dziecka. Słuch odgrywa ważną rolę w rozwoju mowy dziecka [K. Tyborowska, 1969, s. 269].

Dzieci w tym wieku są zainteresowane muzyką. Lubią słuchać i śpiewać. Zajęcia umuzykalniające w przedszkolu zdecydowanie przyczyniają się do rozwoju poczucia melodii i harmonii.

Dziecko nie powinno przebywać w hałasie, ponieważ wskutek silnego pobudzania komórek nerwowych nie odróżnia dobrze poszczególnych dźwięków. Wczesne zwrócenie uwagi na obniżenie wrażliwości wzrokowej i słuchowej pozwoli na wykrycie i skorygowanie wad w pracy analizatora wzrokowego i słuchowego.

Dziecko manipulując przedmiotami uczy się poznawania jego właściwości w oparciu o wrażenia dotykowe i wzrokowe.

Ważną rolę w procesie poznawania i odzwierciedlenia świata i kształtowania prawidłowych wyobrażeń odgrywają wrażenia węchowe, smakowe i dotykowe. Czułość w zakresie tych analizatorów wzrasta w okresie przedszkolnym więcej niż dwukrotnie. Podobnie dzieje się również z analizatorami ruchowymi.

Typowe dla małego dziecka spostrzeganie w działaniu zmienia w wieku przedszkolnym swój charakter. Dziecko 4-letnie coraz częściej antycypuje percepcyjnie jakieś składniki swoich czynności. W związku z tym „spostrzeganie zostaje wyodrębnione z działania przedmiotowego [M. Przetacznik − Gierowska, 1992, s.115]. Początkowo wąski zakres spostrzeganych przedmiotów rozszerza się w miarę komplikowania się działalności dziecka. Zespoły bodźców i wytworzone związki między nimi, wyodrębnione w spostrzeganiu, zostają utrwalone przez wzmocnienie, wskutek osiągniętego przez dziecko pożądanego rezultatu.

Na rozwój spostrzeżeń duży wpływ wywiera również opanowanie mowy. „Gdy dziecko zaczyna mówić, spostrzeżenia jego doskonalą się, stają coraz bardziej świadome i bardziej adekwatnie odzwierciedlają rzeczywistość” [K. Tyborowska, 1969, s. 269].

Spostrzeganie w wieku przedszkolnym związane jest z działaniem, jednak dziecko lubi także przyglądać się różnym przedmiotom już w wieku 4 lat, a po 5 roku życia poświęca na to coraz więcej czasu. Spostrzeżenia w wieku przedszkolnym mają charakter przypadkowy, ponieważ są zależne od mimowolnej uwagi dziecka i działania bodźców emocjonalnych. I jak twierdzi w swojej pracy M. Kwiatowska [1970, s.163], „są one również ogólnikowe, chaotyczne i błędne, ponieważ zdolność do analizy i syntezy jest u dziecka jeszcze słabo rozwinięta”.

Można zatem zauważyć, że „rozwój spostrzeżeń dziecka jest z jednej strony ściśle związany z rozwojem jego aktywności ruchowej, z drugiej zaś z rozwojem mowy i pojęciowego myślenia”, [H. Spionek,1967, s.170−171].

Dziecko 4-letnie spostrzega narzucające się zmysłowo cechy przedmiotów i zjawisk, koncentrując się równocześnie na szczegółach dla niego interesujących. Przykładem mogą być rysunki dzieci przedstawiające postać ludzką jako „głowonoga”, ale z włosami bądź też uszami.

Analiza i synteza są coraz bardziej dokładne, a co za tym idzie również spostrzeżenia. Jak uważa M. Kwiatowska [1970,s. 166], „w wieku przedszkolnym nie występuje jeszcze spostrzeganie świadome, dokładne i planowane, czyli obserwacja”. Jednak dorośli mogą dzieciom w dużym stopniu tę obserwację ułatwić.

Rozwój spostrzegania jest zależny również od organizacji środowiska. Przede wszystkim jednak zdolność spostrzegania jest zależna od normalnego funkcjonowania wzroku i słuchu, które podlegać powinny stale kontroli lekarskiej.

Rozwój orientacji przestrzennej rozpoczyna się u dzieci około trzeciego i czwartego roku życia. U podstaw spostrzegania przestrzeni leżą związki czasowe między analizatorami:

§ ruchowym,

§ wzrokowym,

§ słuchowym.

Dzięki swemu rozwojowi ruchowemu i rozszerzaniu się zakresu działalności dziecko przedszkolne uczy się:

§ poznawać położenie przedmiotów w przestrzeni;

§ orientować w kierunku ruchów;

§ odróżniać przedmioty wg ich kształtów i wielkości;

§ poznawać stosunki przestrzenne między przedmiotami otaczającego je świata.

Procesy spostrzegania w toku rozwoju całej działalności dziecka, wyodrębniają się w wieku przedszkolnym w samodzielne dowolne czynności, do których zaliczymy:

§ obserwowanie,

§ oglądanie,

§ poszukiwanie.

Spełniają one ważną rolę w kształtowaniu się potrzeb dziecka oraz w sposobach ich zaspokajania. „Już dziecko 4−letnie potrafi w sposób rozczłonkowany, a zarazem powiązany spostrzegać te zjawiska rzeczywistości, które są dostępne jego rozumieniu i doświadczeniu, inne zaś, mniej znane − spostrzega schematycznie, nie wyróżniając ich własności i części, nie wiążąc ich w jednolitą całość” [M. Przetacznik − Gierowska, 1986, s.446].

Nie można zatem podporządkować formalnie do wieku dziecka różnych stadiów wyliczania, opisu i interpretacji. Doskonalenie się wrażeń i spostrzeżeń dzieci w wieku przedszkolnym wiąże się ściśle nie tylko z rozwojem mowy, ale także pamięci i uwagi. Jak ważną funkcję spełniają w rozwoju umysłowym dziecka przedszkolnego postaram się ukazać w następnej części pracy.

Pamięć dziecka w wieku przedszkolnym przechowuje doświadczenia zabarwione uczuciowo (przyjemne lub przykre) i w zależności od tego może być zadziwiająco dokładna i trwała. Trwałość pamięci wzrasta znacznie w okresie przedszkolnym. Dzieci 3−letnie są w stanie rozpoznać przedmioty lub osoby z którymi miały kontakt przed kilkoma miesiącami, 4−letnie nawet po upływie roku. „Większą trudność stanowi dla dziecka przypomnienie sobie faktów jakie miały miejsce przed takim samym okresem czasu” [M. Kwiatowska, 1970, s.172]. Rozwój pamięci dziecka zależy od warunków jego życia.

Dużą rolę w całym rozwoju pamięci odgrywa wiek przedszkolny. Niektórzy psychologowie sądzą, że pojemność pamięci w tym wieku powiększa się tak, iż osiąga swój kulminacyjny punkt. Wzrasta również dokładność zapamiętywania oraz wierność, na której jednak zbytnio nie można polegać. Pojemność zapamiętywani wiąże się w dużym stopniu z działalnością dziecka. Najwięcej nowych faktów i słów zapamiętuje ono w zabawie. Doświadczenie dziecka jest kształtowane w oparciu o pamięć długotrwałą. „Pamięć ta ma w pierwszych latach życia przede wszystkim charakter mimowolny, podobnie jak wyobraźnia czy uwaga” [M. Przetacznik − Gierowska, 1992, s.129]. Dzieci nie starają się specjalnie zapamiętać jakiegoś faktu lub zdarzenia, po to żeby go odtworzyć.

W drugiej fazie wieku przedszkolnego zaczynają się pojawiać u dzieci zaczątki pamięci dowolnej. Ułatwiają to sytuacje, w których dziecko musi zapamiętać jakieś polecenie lub coś sobie przypomnieć. W toku zabaw dydaktycznych, gier z regułami, a także podczas przygotowywania wierszyków, czy piosenek na jakąś uroczystość przedszkolną możemy ćwiczyć pamięć dowolną. „Wraz z pamięcią konkretno − obrazową u dziecka w wieku przedszkolnym zaczyna się rozwijać także pamięć słowno − logiczna dzięki temu, że u dziecka opanowującego mowę powstają związki czasowe między słowami, a odpowiadającymi im grupami podobnych przedmiotów i zjawisk”, [K. Tyborowska, 1969, s. 273].

W miarę rozwoju abstrakcyjnego myślenia stopniowo podstawą pamięci dziecka stają się pojęcia abstrakcyjne. Zapamiętywanie logiczne wymaga przeróbki myślowej materiału, natomiast mechaniczne zapamiętywanie jest związane z konkretnością myślenia dziecka.

W wieku przedszkolnym rozwija się również pamięć świeża, bezpośrednia oraz pamięć trwała. „Doświadczenie dziecka kształtuje się przede wszystkim dzięki pamięci trwałej, której podłożem fizjologicznym są systemy połączeń odruchowo − warunkowych”, [M. Przetacznik− Gierowska, 1986, s. 451]. Również pod koniec okresu przedszkolnego przypominanie mimowolne przeradza się w przypominanie celowe, a zapamiętywanie wyodrębnia się jako specjalne i ukierunkowane przez słowo działanie.

Rozwój pamięci dowolnej u dzieci w wieku przedszkolnym jest w pewnej mierze uzależniony od właściwości uwagi dziecka oraz zmian jakie w nich zachodzą. Najkrócej można zdefiniować uwagę jako „skupienie umysłu na jakimś przedmiocie”, [N, Sillamy, 1994, s. 315].

Uwaga mimowolna, która występuje głównie u dzieci w wieku przedszkolnym, nie jest wywoływana z reguły zainteresowaniami lecz przedmiotami. Przerzuca się z przedmiotu na przedmiot i ma charakter oscylacyjny. Nie jest też ani zbyt trwała, ani też przerzutna i podzielna. „Dziecko zmienia często przedmioty zainteresowania, odrywa się od jednej czynności lub zabawy, aby przejść do następnej”, [M. Przetacznikowa, 1986, s. 416]. Gdy zaczyna się nudzić, przerywa rozpoczętą czynność. Jego uwaga jest skoncentrowana na bodźcach silnych i atrakcyjnych, a nie podtrzymywana wysiłkiem woli. [M. Przetacznik − Gierowska, 1986, s.440].

W wieku przedszkolnym czynność uwagi jest w bardzo dużym stopniu zależna od tła uczuciowego. Własna działalność dzieci, która sprawia im przyjemność i wywołuje zainteresowanie, silnie skupia i rozwija uwagę. Uwaga dziecka, mimo zainteresowania daną czynnością, ulega fluktuacji i łatwo odwraca się na krótszą lub dłuższą chwilę pod wpływem różnych bodźców zewnętrznych lub wewnętrznych.

Uwaga dziecka przedszkolnego przyciągana jest przez obserwowanie zwierząt, różne emocjonujące wydarzenia, oglądanie obrazków, zabawek, widowiska kukiełkowe, baśnie, opowiadania, a także filmy rysunkowe. Czas trwania różnych czynności wraz z wiekiem wydłuża się. Świadczy to o trwalszym skupieniu uwagi dzieci na tym, czym zajmują się i co robią.

U starszych przedszkolaków można zaobserwować zaczątki kształtowania się uwagi dowolnej. Dzieci potrafią uważnie słuchać nauczycielki, spokojnie zachowują się na popisie czy też przedstawieniu, pomimo ze znają jego treść i nie są specjalnie zainteresowane. Podobnie dzieje się na dłuższym spacerze lub wycieczce. Dzieci wytrwają do końca, chociaż są zmęczone marszem i nadmiarem wrażeń.

„Uwaga dowolna zaczyna się kształtować pod wpływem poleceń dorosłego, pod wpływem spełniania drobnych obowiązków, zabaw zespołowych i systematycznych zajęć, [K. Tyborowska, 1969, s. 274]. Dorosły musi tłumaczyć szczegółowo stawiane dziecku zadania oraz zwracać jego uwagę w określonym kierunku, ponieważ uwaga początkowo jest bardzo nietrwała. Zorganizowana i kierowana przez wychowawczynię zabawa odgrywa dużą rolę w rozwoju uwagi.

Niektórym dzieciom sprawia trudność skupienie uwagi na dłuższy czas. Wiąże się to często z nadruchliwością, przerzucaniem się od zabawy do zabawy, czego przyczyną jest wzmożona pobudliwość dziecka wywołana zmęczeniem lub będąca przejawem trwalszych zaburzeń nerwowych.

Rozwijanie zarówno pamięci jak i uwagi u dzieci w wieku przedszkolnym wymaga od nauczyciela takiego doboru treści i środków dydaktycznych, aby wywołało to zainteresowanie i ciekawość poznawczą.

Ogromną rolę w rozwoju umysłowym dzieci pełni również mowa, będąca czynnością, poprzez którą człowiek przekazuje swoje myśli. Zarówno więc mowa i myślenie będą tematem następnego rozdziału.

Gdy dziecko opanowuje język ojczysty, mowa włącza się w jego czynności poznawcze i całokształt działania. Procesy bezpośredniego poznawania rzeczywistości są ukierunkowane posługiwaniem się systemem językowym. Znaczenie mowy i języka wzrasta wraz z rozwojem psychicznym. Mowa staje się narzędziem myślenia, słowo bowiem oznacza klasę przedmiotów i zjawisk o wspólnych cechach. Umiejętność manipulowania w myśli pojęciem wiąże się z rozumieniem znaczenia słowa.

Dzieci w wieku przedszkolnym posługują się mową naturalną, żywą i emocjonalnie zabarwioną. Towarzyszą jej takie składniki jak:

§ mimika,

§ spojrzenia,

§ gesty,

§ ruch.

Dzieci nie dbają o poprawność i przejrzystość swojej wypowiedzi. Znajduje się w niej dużo:

§ wykrzykników,

§ pytajników,

§ skrótów,

§ pauz,

§ niedopowiedzeń,

§ słów wyrażających prośbę, gniew i protest itp.

U dzieci w wieku przedszkolnym modulacja głosu nie jest jeszcze płynna. „Głos dziecka staje się wprawdzie niższy, donośniejszy, lecz jest nadal napięty, nieco ochrypły i łatwo przechodzi przy różnych okazjach w pisk lub krzyk” [M. Kwiatowska, 1970, s 191].

Dzieci skłonne są do tworzenia oryginalnych neologizmów. Sięgają do obrazowych porównań. Tak więc słowo wyprzedzić dziecko zastępuje słowem wypierwszyć, a szafkę w szatni na zasadzie połączenia wyrazów nazywa szafnią. Przykłady swoiście artystycznej mowy dziecka można odnaleźć w późniejszych latach przedszkolnych. Dzieci mają dużą łatwość w przyswajaniu sobie dosadnych zwrotów, słów żargonu, wyzwisk oraz wyrazów niecenzuralnych.

Słownik dziecka, opanowanie gramatycznej struktury i prawidłowa wymowa, świadczy o rozwoju mowy. Jest on uwarunkowany prawidłową budową organu głosowego i jego funkcjonowaniem. Jednocześnie mówienie coraz bardziej usprawnia ten organ.

Narządy, które biorą bezpośredni udział w mowie rozwijają się powoli i stopniowo. Najpierw przy mówieniu dzieci posługują się bardziej wargami niż krtanią, dlatego mowa ich bywa cicha i niewyraźna.

System nerwowy, który jest jeszcze niedojrzały, nie jest w stanie zapewnić dostatecznej koordynacji ruchowej dla pracy aparatu głosowego. Na skutek podniecenia, niespokojnej zabawy bądź też hałasu może powstać nawyk niewyraźnej i krzykliwej mowy, co pociąga za sobą nadwerężenie strun głosowych, utratę naturalności brzmienia, a także chrypkę lub kaszel.

„W okresie przedszkolnym rozwija się i wzbogaca mowa dziecka nie tylko ilościowo, to znaczy nie tylko zwiększa się zakres słownika, ale i jakościowo − dziecko uczy się używać języka w poprawnych formach gramatycznych”, [K. Tyborowska, 1969,s.276]. Kontakt z otoczeniem społecznym i uczenie się przez naśladownictwo wywiera bezpośredni wpływ na rozwój mowy dziecka, poprawność gramatyczną, zasób słów oraz intonację.

Szybkie postępy w mowie wynikają z tego, że dziecko chętnie słucha osób bliskich i kochanych. Czuje się przy nich dobrze i ma do nich zaufanie.

Duże znaczenie ma również miła atmosfera, spokój i dbałość o dziecko.

Rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym wiąże się również z poszerzeniem słownika, zarówno czynnego (wyrazy, jakimi posługuje się ze zrozumieniem), jak i biernego (wyrazy, jakich nie używa). Barry J. Wodsworth [1998, s. 78], w swojej pracy twierdzi, że: „Dzieci nabywają język mówiony w taki sam sposób, jak każdą inną wiedzę. Dziecko konstruuje język, a jego zadanie początkowo przypomina łamanie kodu”.

Najbardziej złożonym i najtrudniejszym zadaniem, przed którym staje każdy człowiek na pewnym etapie rozwoju, to nauczenie się używania mowy. Rozwój mowy dziecka wiąże się ściśle z rozwojem myślenia, ponieważ mowa i myślenie rozwijają się na bazie, wzbogacających się w toku, spostrzeżeń dziecka.

Najbardziej typową formą myślenia dla dzieci w wieku przedszkolnym jest myślenie drugiego szczebla, czyli konkretno − wyobrażeniowe. Nie znaczy to, że w określonych sytuacjach nie stosuje sposobów myślenie dominujących w poprzednim stadium. Można również zaobserwować u niego w określonych okolicznościach zalążki nowych, wyższych form umysłowych. U dzieci w wieku przedszkolnym na podłożu myślenia konkretnego powstają zalążki myślenia abstrakcyjnego, słowno − pojęciowego oderwanego od działania i opartego na wewnętrznych procesach.

Na lata szkolne przypada dalszy rozwój myślenia abstrakcyjnego. Jednak myślenie konkretne nie zanika, lecz występuje w różnych rodzajach działalności człowieka. Pomiędzy poszczególnymi etapami myślenia przejścia mają charakter płynny, a elementy myślenia konkretnego i abstrakcyjnego współistnieją ze sobą.

W wieku przedszkolnym zaznacza się skłonność do przechodzenia od porównywania globalnego do porównań o charakterze analitycznym, w którym dzieci dokonują prób precyzowania różnic i podobieństw. Dzieciom łatwiej jest podać różnice niż podobieństwa, co wynika z trudności w uogólnianiu i abstrahowaniu.

Zasób pojęciowy dziecka obejmuje w wieku przedszkolnym konkretne rzeczy i zjawiska znane mu z bezpośredniej obserwacji. „dzieci w tym wieku nie rozumieją jeszcze wielu słów, rzadziej używanych, pojęć oderwanych, metafor, co im utrudnia odbiór treści utworów literackich”, [M. Kwiatowska, 1970, s.181].

Spośród pojęć abstrakcyjnych pod koniec wieku przedszkolnego dzieci przyswajają elementarne pojęcia liczby, kształtu, wielkości, kierunku, odległości i stosunków czasowych. Ułatwia im to orientację w czasie i przestrzeni. W tym wieku szczególnie chwiejne są pojęcia i ocena czasu. Dzieci mylą nazwy mające względne znaczenie (dziś, jutro, wczoraj). Pojęcia godziny i miesiąca są niejasne.

Mając charakter konkretny, myślenie w wieku przedszkolnym jest subiektywne i impulsywne. Zależy od bodźców emocjonalnych, a sądy dzieci są pochopne, naiwne i często błędne. Myślenie „nie jest już czysto sytuacyjne, nie stanowi jednak jeszcze samodzielnej czynności poznawczej”, [ M. Przetacznikowa, 1975, s. 467].

Szczególnie dobrze żywość i samodzielność myśli dziecka przejawia się w pytaniach skierowanych do dorosłych, owe pytania w wieku przedszkolnym stają się wyrazem ciekawości poznawczej oraz zaufania do wiedzy dorosłych. Od konkretnych czynności i obserwacji, podejmowanych przez dziecko pod kierunkiem dorosłych, zależy rozwój wyższych form myślenia.

Umożliwia on dzieciom coraz lepszą orientację w świecie, poznawanie i rozumienie otaczającej rzeczywistości oraz gromadzenie i wykorzystanie zdobywanej wiedzy.

Poziom rozwoju i właściwości umysłowe dzieci bywają różne. Są dzieci bystre i ruchliwe, ale też poważne. Charakteryzują się szybszym lub powolniejszym myśleniem.

Cennymi właściwościami dzieci w wieku przedszkolnym są:

q samodzielność,

q odkrywczość myślenia,

q budząca się ciekawość,

q potrzeba wiedzy.

„Prawidłowy rozwój myślenia, postępujący wraz z rozwojem mowy, spostrzegania, wyobraźni i pamięci, opiera się w tym wieku przede wszystkim na własnej działalności dziecka, dzięki której gromadzi ono zasób doświadczeń, wyobrażeń i pojęć, ćwiczy procesy myślenia na konkretnym materiale”, [M. Kwiatowska, 1970, s. 190].

Dlatego tak ważne jest organizowanie dzieciom zabawy i innych form działalności w czynnym kontakcie z otoczeniem przyrodniczym, społecznym, a także wykorzystując wszelkie dostępne środki dydaktyczne. Należy to do podstawowych zadań wychowania umysłowego w okresie przedszkolnym.

BIBLIOGRAFIA

1. Chrzanowska B., Dziecko w wieku przedszkolnym. PZWL, Warszawa 1984

2. Jugowar B., Psychologia rozwojowa dla rodziców. Wiek przedszkolny. Nasza Księgarnia, Warszawa 1982

3. KWIATOWSKA M., Rozwój psychiczny dziecka. [W:] Landy A., Kwiatowska M., Topińska Z., Rozwój i wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym, Nasza Księgarnia Warszawa 1970.

4. MYSTKOWSKA H., Rozwijamy mowę i myślenie dziecka w wieku przedszkolnym. WSIP Warszawa 1974.

5. NOWACKI T.W., Zarys psychologii. WSIP Warszawa 1979.

6. PRZETACZNIK − GIEROWSKA M., MAKIEŁŁO − JARŻA G., Podstawy psychologii ogólnej. WSIP Warszawa 1982.

7. PRZETACZNIK − GIEROWSKA M., MAKIEŁŁO − JARŻA G., Psychologia ogólna. PWN Warszawa 1986.

8. PRZETACZNIK − GIEROWSKA M., MAKIEŁŁO − JARŻA G., Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego. WSIP Warszawa 1982.

9. PRZETACZNIKOWA M., Wiek przedszkolny. [W:] Żebrowska M. (red.). Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. PWN Warszawa 1975.

10. SILLAMY N., Słownik psychologii. Wydawnictwo Książnica 1994.

11. SPIONEK H., Rozwój i wychowanie małego dziecka. Nasza Księgarnia Warszawa 1967.

12. TYBOROWSKA K., Wiek przedszkolny. [W:] Żebrowska M. (red.). psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. WSIP Warszawa 1969.

13. Wadsworth B. J. , Teoria Piageta. Poznawczy i emocjonalny rozwój dziecka. WSIP, Warszawa 1998

14. Żebrowska M., red. Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1975

Dodaj własne materiały wysyłając je na adres: awans@biolog.pl
Jak otrzymać zaświadczenie o publikacji? Zobacz na stronie głównej: awans zawodowy

awans zawodowy, szkoły, nauczanie, szkolnictwo