Anna Mróz

„Metody aktywizujące w pracy z uczniem słabym”

Pojęcie metod aktywnych jest bliskie pojęciu kształcenia określanego jako dynamiczny proces formowania się człowieka, polegający na ciągłym wyborze treści oraz sposobów działania nauczyciela i ucznia tudzież na takim doborze warunków uczenia się, aby uczeń przeżywał kształcenie jako swój własny proces, sprawiający jemu samemu satysfakcję, a zarazem, aby jak najchętniej przystępował do jego realizacji i kontynuacji. Metody w decydującym stopniu wpływają na skuteczność pracy dydaktycznej i sukces edukacyjny uczniów. Metody aktywizujące wyzwalają aktywność ucznia, sprzyjają rozwojowi postaw twórczych, ponieważ opierają się na jego zamiłowaniach i zainteresowaniach. Ważna jest też wiara w powodzenie, pomimo iż zadanie wykracza poza dotychczasowe umiejętności ucznia. Pozwala to jednak jemu się rozwijać i sięgać po coraz trudniejsze zagadnienia.

Niepowodzenia uczniów są związane przede wszystkim z ich cechami osobowości i rodzajem stosunków ze środowiskiem. Takich uczniów charakteryzuje nieumiejętność kierowania własnymi procesami psychicznymi, takimi jak uwaga i pamięć; z trudem zapamiętują daty i reguły, nie wykazują głębszych zainteresowań problemami i przedmiotami, a ich słaba aktywność myślowa staje się przyczyną postawy bierności i rezygnacji. Jednocześnie obawa przed publiczną oceną, krytyką lub ośmieszeniem wywołuje u nich lęki i nerwice, tworząc krąg zależności przyczynowo-skutkowych.

Nie bez wpływu na powstawanie niepowodzeń dzieci w szkole są złe warunki materialne, niekorzystne stosunki rodzinne i wadliwe metody wychowawcze rodziców. W rezultacie trudności słabego ucznia narastają do tego stopnia, że nie jest on w stanie ich przezwyciężyć bez fachowej pomocy z zewnątrz. Program pomocy słabym uczniom należy rozpocząć od rozpoznania sytuacji w klasie, ponieważ wśród uczniów wykazujących zaległości w opanowaniu materiału programowego są zarówno ci, którzy sami mogą z nich się wydobyć, jak i ci, dla których nasza pomoc jest niezbędna.

Praca zespołów z udziałem słabych uczniów ma często decydujący wpływ na zmianę ich postawy: zaczynają się interesować lekcją i częściej osiągają pozytywne oceny. Uczniowie słabi z początku przeważnie przysłuchują się wypowiedziom swoich kolegów i najczęściej powtarzają ich wnioski, po czym stopniowo próbują własnych sił i dzięki udanemu udziałowi w pracach i osiągnięciach zespołu nabierają wiary we własne możliwości i uzupełniają brakujące wiadomości. Praca ucznia w zespole wdraża go do logicznego myślenia i poprawnego formułowania myśli, a to między innymi decyduje o jego powodzeniu i rozwoju w klasie.
Sięgając do literatury, odnajdujemy taki podział metod, który pozwala ująć w całość wielokierunkową aktywność ucznia. Jest to znana koncepcja wielostronnego kształcenia prof. Wincentego Okonia. Koncepcja ta odnosi się do każdego etapu kształcenia, począwszy od kształcenia zintegrowanego, a skończywszy na kształceniu uniwersyteckim, również w odniesieniu do oświaty równoległej. Przyswajanie nowej wiedzy dokonuje się przez działanie, odkrywanie, przeżywanie. Dzieje się to za sprawą następujących metod: problemowej, praktycznej i eksponującej.

Metoda problemowa zakłada, że uczniowie będą odkrywać nową wiedzę, badać, poszukiwać, eksperymentować, co wpłynie na zrozumienie ukrytych w problemie treści. Przejawem metody praktycznej jest proces dydaktyczno-wychowawczy oparty na działaniu, dzięki czemu uczniowie nabywają wiele umiejętności niezbędnych w życiu codziennym. Metoda eksponująca dotyczy przeżywania różnych stanów emocjonalnych towarzyszących odkrywaniu i działaniu.

Metody aktywizujące stają się wyzwaniem i szansą nowej edukacji, ponieważ wykorzystują potencjalne możliwości tkwiące w każdym uczniu, przygotowują go do pełnego odbioru rzeczywistości za pomocą wszystkich zmysłów, rozwijają umiejętność uczenia się, uczą prawidłowej komunikacji, dyskutowania, trudnej dziś sztuki konwersacji, zadawania twórczych pytań, umiejętności pracy w zespole, radzenia sobie w trudnych sytuacjach, sposobów przezwyciężania trudności, planowania i organizowania pracy indywidualnej i grupowej, sprzyjają lepszemu poznawaniu się, budowaniu więzi w grupie, umiejętności gromadzenia doświadczeń o sobie samym i innych, wyzwalają aktywność twórczą poprzez twórcze, absorbujące zadania, pozwalają mu ocenić swoje dotychczasowe możliwości, ośmielają ucznia, pozwalają wyzbyć się wielu zahamowań i odrzucić pewne stereotypy myślowe, uczą solidarności i współodpowiedzialności, uczą także podejmowania działań na rzecz własnej klasy, szkoły, miejscowości.

Możliwości i sposobów wykorzystywania metod aktywnych na zajęciach z uczniami dostarcza nauczycielowi bieżąca sytuacja szkolna. Każdą lekcję, każdy temat można zaprezentować w atrakcyjnej formie, angażując uczniów, dając im do rozwiązania ważny społecznie lub naukowo problem. Metody aktywizujące mogą przybierać postać gier, zabaw, zagadek, eksperymentów, metody sytuacyjnej i inscenizacyjnej, dyskusji, potyczek słownych, ćwiczeń dramowych, wykładu, debat, burzy mózgów, pantomimy, szybkiego czytania, wywiadów, śledztwa, budowania projektów.

Najprostszą metodą aktywizującą jest BURZA MÓZGÓW . Znana jest pod różnymi nazwami np. giełda pomysłów, technika twórczego myślenia. Jej istotą jest zgromadzenie w krótkim czasie dużej ilości pomysłów na rozwiązanie jakiegoś problemu. W odpowiedzi na pytanie lub zagadnienie postawione przez prowadzącego uczniowie podają swoje pomysły i sugestie, które od razu zapisywane są na tablicy lub arkuszu papieru. Notuje się wszelkie pomysły, niezależnie od stopnia ich trafności.

Po wyczerpaniu pomysłów następuje dyskusja i wybór najlepszego rozwiązania. Metodę tą stosujemy w następujących celach:
• Jako rozgrzewką umysłową, która zastosowana na początku zajęć pobudza aktywność umysłową uczniów, np.:
1. Zapisz jak najwięcej skojarzeń ze słowem: lato, śnieg, dom
2. Jakie zastosowanie może mieć koła?
3. Podaj jak najwięcej możliwości wykorzystania: sznurka.
• Do ustalenia zakresu posiadanej wiedzy, która błyskawicznie przeprowadzona pozwala szybko zorientować się nauczycielowi do jakiej posiadanej wiedzy przez uczniów może się odwołać, co rozszerzyć, a co jest zupełna niewiadomą wymagającą wyjaśnienia od podstaw.
• Do utrwalenia wcześniej zdobytej wiedzy, np.:
1. Po czym poznajemy, że nadeszła wiosna? } Klasy nauczania zintegrowanego
2. Jak można pomóc zwierzętom przetrwać zimę? } Klasy nauczania zintegrowanego
Klasa IV - Dlaczego posiadanie rodzinnego domu jest ważne dla każdego człowieka?
Klasa V – Jakie korzyści mamy z węgla?
• Dla znalezienia najlepszego rozwiązania jakiegoś problemu.

Metoda aktywizującą możliwą do wykorzystania w pracy z uczniem słabym to metoda MAPA POJĘCIOWA , polegająca na wizualnym przedstawieniu z wykorzystaniem schematów, rysunków, haseł, zwrotów, symboli, itp. Mapa pojęciowa przybiera najczęściej kształt plakatu. Metodę tę stosuje się w celu usystematyzowania świeżo zdobytej wiedzy. W trakcie pracy uczniowie doskonalą zarówno umiejętności techniczne (czytanie, pisanie, rysowanie), jak i umysłowe (planowanie, klasyfikowanie, uogólnianie). Muszą współdziałać ze sobą, dyskutować, przekonywać o swoich racjach, ale również rezygnować ze swoich pomysłów na rzecz dochodzenia do uzgodnionego porozumienia. W przebiegu zajęć wyróżnia się następujące etapy:
I. Podanie tematu, wyjaśnienie sposobu pracy.
II. Burz mózgów lub gromadzenie materiałów.
III. Segregowanie, analizowanie, klasyfikowanie.
IV. Rozplanowanie plakatu.
V. Wykonanie.
VI. Prezentacja prac, ocena.
W postaci mapy pojęciowej można opracować wiele tematów, np.:
1. Jak możemy pomóc mamie?
2. Jak powinniśmy dbać o swoje zdrowie?
3. Okoliczności odzyskania niepodległości przez Polskę.
Plakaty powinny być przechowywane, ponieważ mogą być przydatne na lekcji powtórzeniowej. Praca tą metodą przynosi olbrzymie korzyści:
- uczy samodzielnego zdobywania wiedzy,
- uczy posługiwania się poznanymi pojęciami,
- daję okazję doskonalenia czytania ze zrozumieniem,
- ułatwia zapamiętywanie poznanych faktów,
- angażuje uczniów w różne dziedziny aktywności,
- daje szansę wykazania się uczniom o różnych zdolnościach,
- uczy zadawania pytań i stawiania odpowiedzi.

Bardzo zbliżoną metodą jest METODA PLAKAT – FOLDER. Celem tej metody jest graficzne przedstawienie na papierze plakatowym informacji, poglądów na dany temat. Może być ta metoda zastosowana w momencie wprowadzania nowego zagadnienia lub jego podsumowania i jest obrazem wiedzy uczniów na dany temat. Nad wykonaniem plakatu mogą pracować grupy lub pojedyncze osoby. Jest to dobra metoda na każdym etapie kształcenia, np.:
• To co o węglu należy wiedzieć? – klasa V
• Świąteczne zwyczaje i tradycje – klasa III.
Kolejna metoda to ODGRYWANIE RÓL , która polega na wcielaniu się uczniów w role, w celu poznania świata z punktu widzenia osoby występującej w roli. W tej metodzie nie ustala się scenariusza prowadzenia takiej dyskusji, a tylko przygotowuje się argumenty związane z konkretnym tematem, aby je odpowiednia wykorzystać. Dobrym tematem dla zaprojektowania są zagadnienia dotyczące ochrony środowiska naturalnego. Takie przedstawienie jest doskonałą okazją do przypomnienia i utrwalenia najważniejszych zagadnień z edukacji ekologicznej, pełni także ważną funkcję wychowawczą. Uczniom daje możliwość do zaprezentowania swoich talentów: plastycznych, aktorskich, literackich.
Metoda ta pozwalana:
- wczuwanie się w myślenie i uczucia innych,
- swobodę w wyrażaniu opinii,
- tolerancję wobec poglądów innych,
- panowanie nad emocjami,
- uczenie się negocjacji,
- obronę własnego poglądu,
- skuteczną argumentację.

Ciekawą metodą jest PORTFOLIO. Jest to technika aktywizująca, która polega na wyszukiwaniu i gromadzeniu w teczce materiałów na wybrany temat. Dzięki konieczności ciągłego segregowania i wartościowania zebranych dokumentów, uczniowie kształcą umiejętność porządkowania wiadomości. Ponad to uczą się korzystania z różnych źródeł informacji oraz efektywnej współpracy podczas wymieniania się materiałami.

Przykłady tematów możliwe do wykorzystania to:
1. Folklor mojego regionu.
2. Życie i twórczość Wisławy Szymborskiej.
3. Mój ulubiony wykonawca lub zespół muzyczny.

DYWANIK POMYSŁÓW jest metodą dyskusji w grupach, połączoną z wizualizacją propozycji rozwiązań problemu. Podczas pracy tą metodą można dokonać hierarchizacji sposobów rozwiązywania problemu, wybierając rozwiązanie akceptowane przez większość uczniów. Sposób prowadzenia metody to kolejne etapy:
1. Nauczyciel przedstawia uczniom problem, a następnie dzieli uczniów na grupy i określa czas pracy na tworzenie dywanika pomysłów.
2. Grupy na otrzymanych arkuszach indywidualnie wpisują pomysły. Na jednej karteczce jeden pomysł i przyklejają na dużych arkuszach.
3. Grupy zamieszczają swoje dywaniki w widocznym miejscu, prezenterzy przedstawiają pomysły grupy.
4. Uczniowie otrzymują po 3 kolorowe znaczki, które mogą przydzielić pomysłom, które ich zdaniem są najlepsze.
5. Nauczyciel liczy punkty przydzielone poszczególnym pomysłom, podkreślając te, które uzyskały najwięcej punktów.
 

Bardzo ciekawy temat do wykorzystania taka właśnie metodą to: Czy możemy przyczynić się do zmniejszenia ilości odpadów?

Omawiając wybrane metody należy także wspomnieć i omówić bardzo ważną metodę, a mianowicie EKSPERYMENT. Metoda ta opiera się na samodzielnej pracy uczniów, jednocześnie angażuje jego różne rodzaje aktywności:
- intelektualną (myślenie i odkrywanie nowej wiedzy);
- sensomotoryczną (spostrzeganie i działanie);
- emocjonalną ( motywacja i przeżywanie);
- werbalną (mówienie).
 

Eksperyment zwany doświadczeniem jest modyfikacją naukowego eksperymentu laboratoryjnego, a różni się m.in. prostotą wykonania. Prawidłowo wykonany eksperyment składa się z następujących etapów: - określenie celów; - ustalenie kolejności czynności związanych z wykonaniem doświadczenia; - wykonanie doświadczenia; - ustalenie i opracowanie wyników (obserwacje, wnioski, uogólnienia). Ponadto każde eksperyment – doświadczenie musi być odpowiednio zapisane: 1.

Temat nie sugerujący wyniku. 2. Rysunek schematyczny. 3. Obserwacje. 4. Wnioski. 5. Uogólnienia. Każde doświadczenie wymaga instrukcji, natomiast analizując czynności poznawcze można wyróżnić eksperyment ilustrujący, badawczy i problemowy. Wybór odpowiedniego rodzaju eksperymentu zależy od: poziomu wiadomości i umiejętności uczniów, celów nauczania, treści nauczania.
Jeszcze inną metodą możliwą do pracy z uczniem słabym jest SYMULACJA, czyli naśladowanie (udawanie) rzeczywistości, ćwiczenie najodpowiedniejszych zachowań w bezpiecznych warunkach. Ideą tej metody jest doskonalenie umiejętności oraz uczenie się na błędach popełnianych w bezpiecznej sytuacji ćwiczeniowej. Symulacje powinny stać się sposobem na przygotowanie do życia, mogą obejmować tak proste czynności, jak: rozmowa telefoniczna, nakrywanie do stołu, ale też mogą uczyć bardzo skomplikowanych umiejętności.

Nauczyciel przygotowując symulację powinien uwzględnić następujące etapy:
I. Wybranie problemu.
II. Ustalenie celów.
III. Opracowanie scenariusza.
IV. Ustalenie przepływu informacji.
V. Ustalenie i przygotowanie rekwizytów.
VI. Opracowanie szkicu omówienia.
 

Metoda ma wpływ na kształtowanie się systemu wartości uczniów, kształtuje umiejętności poznawcze oraz społeczne, a przede wszystkim poprze utożsamianie się z własnymi przeżyciami zapada głęboko w pamięci i łatwo daje się odtworzyć.

Anna Mróz
SP Rojówka



Praktycznych porad dotyczących włączania metod aktywizujących w procesie kształcenia udziela Przewodnik po metodach aktywizujących. Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie, którego autorkami są nauczycielki E. Brudnik, A. Moszyńska, B. Owczarska wdrażające w swej pracy pedagogicznej aktywny model kształcenia. Znajdziemy tam cały wachlarz metod aktywizujących możliwych do zastosowania na różnych etapach kształcenia. Metody dotyczą podejmowania różnych działań i różnych sposobów aktywizowania uczniów. Wobec tak wielu zalet przypisywanych metodom aktywnym, które stanowią ogromne wyzwanie dla współczesnej dydaktyki, pozostaje zachęcenie do ich systematycznego wykorzystywania w praktyce szkolnej, tak by stały się nieodzownym elementem planowania pracy pedagogicznej na dziś i na jutro.