Maria Kwiatkowska, Samorządowe Przedszkole Nr 2, w Biłgoraju

Funkcje przedszkola wobec dziecka

Należąc do gatunku Homo Sapiens, żyjemy dzięki zdolnościom i umiejętnościom intelektualnym. Każdy człowiek już od wczesnego dzieciństwa aktywnie odkrywa otaczającą go rzeczywistość, dzięki czemu uzyskuje informacje o świecie, organizując je w wiedzę o rzeczach, zdarzeniach, ludziach i o nas samych (R. Pachociński). Przedstawiając rozwój wiedzy człowieka zgodnie z teorią J. Piageta, możemy stwierdzić, iż „dziecko opanowuje wiedzę o świecie w wyniku czynnego badania otaczającej rzeczywistości poprzez formułowanie i reformułowanie swoich hipotez w postaci bardziej adaptacyjnych struktur”[1]. Hipotezy te, początkowo prymitywne, z biegiem lat stają się bardziej złożone, a człowiek zyskuje zdolność przetwarzania tego co nowe, w coś co jest znane. Ważne jest więc, aby dziecko już od najmłodszych lat miało możliwość i okazję do poznawania świata i otaczającej go rzeczywistości w jak największym zakresie. W najmłodszym wieku rolę przewodnika po świecie spełniają rodzice, później mogą ją rozszerzać instytucje. Każda instytucja ma swoje cele, oraz zakres spraw, którymi się zajmuje. Biorąc zaś pod uwagę cele, zadania oraz funkcje, socjologia dzieli instytucje na różne grupy. J. Szczepański wyróżnia instytucje wychowawcze i kulturalne, które służą wychowaniu młodego pokolenia, socjalizacji oraz przekazywaniu i rozwijaniu dorobku kultury[2]. Cele instytucji wychowawczych zawierają się najczęściej w programach. Programy przedszkolne (Uchwała o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15.07. 1961r.)stwierdzają, że „ przedszkole ma na celu wszechstronny rozwój i przygotowanie dzieci do szkoły oraz pomoc pracującym rodzicom w zapewnieniu ich dzieciom opieki wychowawczej[3]. Przedszkole, jako pierwsze ogniwo systemu edukacyjnego, obejmując swoim oddziaływaniem coraz większą liczbę dzieci, na stałe zadomowiło się w świadomości społecznej jako etap przygotowujący do podjęcia systematycznej nauki (K. Ferenc)[4]. Aby jednak określić jego funkcje, jako pierwszego stopnia systemu oświatowego, zasadne wydaje się rozpoczęcie rozważań od wyjaśnienia funkcji oświaty.

D. Waloszek stwierdza iż, najważniejszymi pojęciami przy określeniu funkcji oświaty są: a) „zadomowienie” – ograniczające pogląd na świat, oraz b) „bezdomność” – powodująca rozproszenie - zbyt dalece posuniętą ogólność. Opuszczenie stanu zadomowienia prowokowało człowieka do szukania innych rozwiązań, bardziej skutecznych, postępowych, lecz jednocześnie stanowiło niebezpieczeństwo pójścia za daleko, zagubienia się[5]. W regulowaniu stosunków człowieka ze światem pomocne są niewątpliwie instytucje społeczne, grupy społeczne wspomagające.

W XIX wieku zarysowały się dwie główne funkcje oświaty, aktualne do dzisiaj. Jak stwierdza D. Waloszek należą do nich: 1) funkcja ogólnospołeczna - realizowanie zadań polegających na poszerzeniu świadomości społecznych, b) funkcja podstawowa właściwa - podnoszenie poziomu wykształcenia. Obecna sytuacja na świecie spowodowała zwiększenie się zakresu funkcji, jakie spełniać ma oświata. Przede wszystkim jest to funkcja dydaktyczna, czyli podnoszenie poziomu wykształcenia i ogólnej kultury życia. Następną równie ważną funkcją oświaty, jaką wymienia D. Waloszek, jest prowadzenie człowieka ku pogłębionemu rozumieniu świata i swego miejsca w nim. Rosnące uprzemysłowienie wyznacza następną funkcję, jaką jest przygotowanie do przyszłości. Nowe funkcje wygenerowane przez współczesną cywilizację to:

- wspieranie niezależności;

- funkcja integracyjna wobec celów edukacyjnych;

- funkcja innowacyjna;

- funkcja kontrolna wobec granic wzrostu[6].

Przedszkole jako pierwszy etap edukacji człowieka oraz jako element systemu oświaty ma niewątpliwie do spełnienia wiele funkcji, jednak w okresie w którym dziecko dopiero rozpoczyna drogę nauki, nie może ono spełniać tak szerokiego wachlarza funkcji jakie ma do spełnienia oświata w ogóle. Jakie miejsce zajmie w XXI wieku przedszkole i jakie funkcje ma do spełnienia postaram się wykazać w dalszej części mojej pracy. Instytucje wychowawcze, a wśród nich również przedszkole, aby osiągnąć swoje cele posiadają różne środki umożliwiające ich realizację. „Przez zadania wyznaczone celami instytucji rozumie się czynności, które ma spełniać, a przez funkcję - skutki wywołane działalnością, czyli inaczej mówiąc rezultaty, efekty, wyniki tej działalności”[7].

Nawiązując do artykułu K. Ferenc, przedszkole, oprócz przygotowania do szkoły, spełnia również funkcje opiekuńcze wobec dziecka pomagając rodzinie. Inny kierunek myślenia to poszerzenie kręgu społecznego dziecka oraz funkcje wychowawcze. Z istoty wychowania przedszkolnego wynikają jego funkcje: opiekuńcza, wychowawcza, wyrównawcza i społeczna. Są ze sobą integralnie związane, a jedna warunkuje drugą, wszystkie zaś razem składają się na efekty działalności przedszkola[8]. Działalność przedszkola, w głównej mierze odnosząc się do dzieci, oddziałuje również na społeczeństwo. Zasadne wydaje się, aby pomimo że funkcje te zazębiają się miedzy sobą, podzielić je na funkcje spełniane wobec dziecka oraz w odniesieniu do społeczeństwa. Z punktu widzenia tematu mojego referatu najbardziej istotne, moim zdaniem, wydają się funkcje, jakie wypełnia przedszkole wobec dziecka.

Funkcja opiekuńcza przedszkola wobec dziecka polega nie tylko na sprawowaniu nad nim opieki i nadzoru w zastępstwie rodziny, ale również na zaspokajaniu jego potrzeb oraz czuwaniu nad jego zdrowiem (M. Kwiatowska ). Czynności opiekuńcze są wplecione w proces wychowawczy dziecka i związane z trybem życia, a także zabawami i zajęciami. Dzięki wypełnianiu tej funkcji, nauczyciele mają możliwość wytworzyć u dziecka poczucie bezpieczeństwa, które w wieku przedszkolnym jest podstawową potrzebą wymagającą zaspokojenia. Analogiczną zależność możemy dostrzec pomiędzy wychowaniem i kształceniem. Nauczycielka poprzez swoją postawę wpływa na efekty wychowania i kształcenia dzieci, pobudzając jego rozwój i wyzwalając jego własną aktywność. Kierowanie i stymulowanie rozwoju dziecka wymaga doskonałej orientacji w jego indywidualnych możliwościach rozwojowych, w celu postawienia odpowiednich wymagań[9]. Funkcja kompensacyjna w znaczeniu pedagogicznym ma za zadanie uzupełnienie wpływających negatywnie na rozwój dziecka brakujących bodźców, ale również specjalnych zabiegów wychowawczych - w przypadku odchyleń rozwojowych. Można mówić wtedy o terapii pedagogicznej (H. Radlińska za: M. Kwiatowska).

Najogólniej więc można stwierdzić, że przedszkole wobec dziecka spełnia trzy podstawowe funkcje, do których należą: funkcja opiekuńcza, funkcja wychowawcza oraz funkcja wyrównawcza. W zakres zaś tych funkcji wchodzi szereg zadań, jakie ma do wypełnienia przedszkole wobec dziecka.

Inny podział funkcji przedszkola prezentuje D.Waloszek. Proponuje dwie podstawowe funkcje przedszkola wobec dziecka, a mianowicie:

1) diagnostyczno- prognostyczno- kształtującą,

2) zabawową.

Zadania, jakie wynikają z pierwszej z nich, dotyczą rozpoznawania możliwości dzieci, prognozowania zmian, prowokowania do utrudnień własnego działania, rozwijania specyficznych cech i uzdolnień oraz dyskretną pomoc dzieciom w poznawaniu świata[10]. Druga z funkcji dotyczy uwzględniania prawa dziecka do zabawy. Zakres zadań z niej wynikających obejmuje między innymi: dawanie dzieciom szansy przeżywania radości oraz badania i wysuwania hipotez, wskazywanie sposobów organizowania działania i negocjowania jego warunków, wprowadzanie zadań rozwijających, pozwalanie na wymyślanie i tworzenie bez pouczeń, stwarzanie szans poznania własnych kompetencji oraz okazji do poznawania roli drugiego człowieka[11]. Zadania wynikające z obu tych funkcji zawierają cała gamę zadań, poprzez które są one spełniane.

Porównując trzy główne funkcje, z przedstawionymi powyżej można zauważyć, że funkcje przedszkola wobec dziecka w opracowaniu D. Waloszek, zawierają, moim zdaniem szersze ujęcie problemu, ponieważ nauczyciel realizując zadania z nich wynikające, może zaprojektować działania wyzwalające możliwości dzieci, wspierać je w działaniu, być bliżej nich, nie poprawiać i nie krytykować, lecz wspierać, zachęcać i podpowiadać.