Alina Mrozik

Dojrzałość szkolna gwarancją sukcesu szkolnego

opracowała Alina Mrozik

Kryteria określające „dojrzałość szkolną”

W okresie międzywojennym, gdy problem dojrzałości szkolnej został wyraźnie wyodrębniony z ogólnych badań inteligencji, pojawiły się dwa stanowiska omawiające ten problem: pierwsze reprezentowane przez „ szkołę lipską”, drugi przez „szkołę wiedeńską”. Przedstawiciele pierwszego stanowiska: K. Penning, M. Winkler, F. Krauze, przypiisywali główne znaczenie szeroko rozumianej dojrzałości umysłowej. Do składników tej dojrzałości zaliczali; odpowiedni zasób słów, dobrą pamięć oraz giętkość  i sprawność procesów myślenia”.11 Odmienny pogląd reprezentowali przedstawiciele „szkoły wiedeńskiej”:

Ch. Buhler, H. Hetzer, L. Sk-Dazinger.12

Uwydatnili w swoich pracach ważne cechy wolicjonalne, od których zależą powodzenia szkolne. Są to cechy: „umiejętność skupienia uwagi w powiązaniu ze zdolnością do działania intencjonalnego, tj. do podejmowania przez dziecko czynności zmierzających do określonego celu i doprowadzeniu ich do końca”.13

W Polsce w tym okresie tematem dojrzałości szklonej zajmowała się      M. Grzywacz-Kaczyńska.14 Testy stosowane przez nią obejmowały wyłącznie próby bezsłowne zmodyfikowane w latach 1930-32 testów Sanete de Sanetis. Grzywacz- Kaczyńska badała tylko poziom procesów percepcyjnych, co miało na celu stworzenie równych szans dzieciom ze środowisk kulturalnie zaniedbanych, mających mały zasób słów. Z tych samych tendencji wyrosły propozycje H. Radlińskiej dotyczących wczesnych zapisów do szkół.

Od 1962 r. W Krakowie M. Moroz prowadził badania nad rozwojem umysłowym dzieci przedszkolnych.15

Zadaniem tych badań było ustalenie poziomu pojęć matematycznych.    J. Syska zajmował się badaniami niektórych umiejętności potrzebnych podczas nauki szkolnej. W 1948r. A następnie w 1955r. Przebadał 650 dzieci. Badał on przygotowanie do nauki czytania, pisania, stopień przygotowania do nauki matematyki.16 W latach sześćdziesiątych w Niemieckim Instytucie Między narodowym Badań Pedagogicznych we Frankfurcie nad Menem prowadzono badania oparte na założeniu, że istnieje jeden „ogólny czynnik” decydujący o przyswajaniu przez dziecko treści nauczania zawartych w programie. Czynnikiem tym jest zdaniem psychologów niemieckich zdolność do porządkowania, jako podstawa do analizy i syntezy materiału symbolicznego oraz jego percepcji. 17

                Inna grupa naukowców była zwolennikami „teorii wieloczynnikowych”. Przedstawicielem tej teorii był szwedzki psycholog   B. Johansson. Wyodrębnił on sześć względnie niezależnych czynników warunkujących dojrzałość szkolną.

·         rozwój mowy,

·         dojrzałość społeczno - emocjonalna

·         wykonywanie działań arytmetycznych,

·         sprawności motoryczne,

·         przystosowanie się do warunków szkoły,

·         bezsłowne czynności poznawcze.18

S. Szuman, który problem ten ujmuje bardzo szeroko, wskazuje na szereg dziedzin, w zakresie których dziecko powinno osiągnąć pewien określony poziom rozwój. Stwierdza on, że „celem ustalenia ogólnego poziomu dojrzałości szkolnej dzieci wstępujących do szkoły, należy szczegółowo zbadać i ustalić jaki jest:

·         poziom rozwoju ich organizmu,

·         poziom usprawnienia ich motoryki,

·         poziom ich sprawności w posługiwaniu się przedmiotami codziennego użytku,

·         poziom zdobytych przez nie wiadomości i umiejętności,

·         poziom rozwoju ich umysłu czyli ich inteligencji,

·         poziom rozwoju i zrównoważenia ich życia emocjonalnego,

·         kierunek i poziom ich zainteresowań i zamiłowań,

·         poziom ukształtowania ich woli,

·         poziom ich uspołecznienia”19

                L. Wołoszynowa zwraca uwagę na działalność społeczną, zwłaszcza        w zakresie umiejętności nawiązywania kontaktów z rówieśnikami. Duży nacisk kłodzie również na umiejętności spostrzegania, słuchania mowy i wyrażanie swoich myśli, umiejętności analizy i syntezy. Zwraca baczną uwagę na umiejętność i zdyscyplinowanie jako cech potrzebne przyszłemu uczniowi w szkole. Krytycznie ocenia rodziców, którzy przygotowanie do szkoły utożsamiają z uczeniem czytania i pisania, według autorki, jest powodem dużych trudności w przystosowaniu się dziecka do środowiska szkolnego i jego wymagań.20

K. Tuborowa do najważniejszych kryteriów dojrzałości zalicza:

·         poziom myślenia,

·         celową działalność,

·         poczucie obowiązku wobec zadań,

·         koncentrację uwagi,

·         wytrwałość,

·         współdziałanie społeczne,

·         umiejętność wykonywania zadań zbiorowo,

·         rozumienie symboliki.

Brak jednoznaczności w formułowaniu definicji wiąże się z ciągłym rozwojem psychologii i dlatego jedne kryteria są obalane i zastępowane innymi. Na przykład kryterium wieku jako orientujące w stopniu dojrzałości zostało przez praktykę szkolną podważone, w wyniku czego często stosuje się przyspieszenie lub odroczenie obowiązku szkolnego. Dojrzałość szkolna wiąże się z przemianami w poszczególnych zakresach rozwoju fizycznego, psychicznego   i umysłowego. Nie postępują one jednak jednocześnie i równomiernie, jedne wyprzedzają drugie. Dopiero wzajemna zgodność poziomów rozwoju daje możliwość sprostania dosyć różnym wymaganiom szkoły.

                                                                      Zakres pojęcia „dojrzałość szkolna”

Analizując przedstawione poglądy na istotę dojrzałość szkolnej, zauważymy jednostronne ujmowanie dojrzałości w początkowych badaniach, kiedy to inteligencję uważano za najistotniejszą cechę dziecka dojrzałego do podjęcia nauki szkolnej. Praktyka wskazała jednak, że nawet dzieci o wysokim ilorazie inteligencji napotykają często trudności w szkole. Dlatego też w późniejszych badaniach szukano innych uwarunkowań określających dojrzałość szkolną. Kryteria dojrzałości szkolnej przez J. Parafiniuk – Soińską i innych,           a więc dojrzałość fizyczna, umysłowa, społeczna i emocjonalno – wolicjonalna, zdają się być trafnymi w ocenie dojrzałości szkolnej dziecka. Są one stosowane do dnia dzisiejszego.

             1. Kryterium dojrzałości fizycznej

  „Przez rozwój fizyczny rozumie się przemiany, które prowadzą do ukształtowania z prostej konstrukcji komórkowej tak złożonego, tak precyzyjnego i doskonałego tworu jakim jest organizm człowieka dorosłego. Polega to na rośnięciu komórek i tkanek, doskonaleniu struktury i funkcji poszczególnych narządów i zdobywaniu w ten sposób coraz większej samodzielności osobniczej”.23

Pierwsze prace poświęcone rozwojowi dziecka pojawiły się już w XVIII w., coraz częściej zaś, pojawiały się w wieku XIX. Wychodziły one poza ramy wiedzy lekarskiej, a skupiały zainteresowania pedagogów i psychologów. Uświadomiono sobie, materialnym podłożem wszelakich procesów rozwojowych, również rozwoju psychicznego, jest organizm ludzki. Spostrzeżono, że nawet najmniejsze uczucia człowieka, zachowania  dążenia wiążą się z funkcjami fizjologicznymi.24

W Polsce zajmował się pracami nad rozwojem somatycznym dzieci Jędrzej Śniadecki, który w 1805 r. wydał rozprawę pt. „O fizycznym wychowaniu dzieci”.25

Rozwój fizyczny jest procesem dynamicznym, ciągłym i trwałym. Ciągłość przemian i indywidualne zróżnicowanie osobników zdaje się wykluczać możliwość wyróżniania okresów rozwojowych. A jednak okresy takie są wyodrębnione. Pierwszą próbę  podziału dokonał J. Śniadecki (1809r. ). Wiele lat po nim następnej próby dokonał Wierardot (1881r.). Ukazały się także podziały Stratza (1926r.), Bogdanowicza (1922r.), Tomaszewskiego (1959r.).

Obecnie przyjęto podział28

1. Okres noworodka od urodzenia do ok. 1 miesiąca
2. Niemowlęctwo- do ok. pierwszego roku
3. Wiek poniemowlęcy do ok. roku
4. Wiek przedszkolny –do ok. 7roku
5. Młodszy wiek szkolny (do pokwitania) – do ok. 10-12lat
6. Okres młodzieńczy (dorastanie) – do ok. 24 lat

Wiek przedszkolny obejmuje okres życia dziecka od 3 do 7 lat. Granice chronologiczne są wieku przedszkolnego są zbędne. Każde dziecko rozwija się w innym nieco tempie, każde jest odmienną indywidualnością, różni się od rówieśników cechami fizycznymi i psychicznymi.

Dziecko 6-7 letnie posiada następujące cechy: jest smukłe, długonogie, porusza się swobodnie i harmonijnie. Okres ten charakteryzuje się znaczną szybkością wzrostu i szybkim rozwojem muskulatury i kośćca, przeciętny przyrost wzrostu wynosi 5-7 cm rocznie, przyrost wagi 2-3 kg rocznie.29

Głowa dziecka jest niemal wielkości głowy dorosłego człowieka, jednak proporcje czaszki są inne. W tym okresie wzmacnia się kościec i muskulatura oraz ustalają się naturalne krzywizny kręgosłupa: szyjna, grzbietowa, lędźwiowa, wyrzynają się zęby stałe.

Plecy 6-7 latka są łagodnie wygięte, klatka piersiowa wysunięta ku przodowi, brzuch płaski, kolana wyprostowane, głowa trzymana prosto, szyja wyprostowana. Dziecko jest bardzo podatne na wytworzenie się wadliwej postawy.30 U dziecka 6-7 letniego wzrasta sprawność narządów wewnętrznych. Serce i płuca pracują wydajniej, a szybkie tętno i oddech wyrównują ich małą początkowo pojemność. Płuca wykonują około 23 oddechów na minutę, a bicie serca staje się rytmiczne około 7-8 roku życia. Przewód pokarmowy jest już całkowicie sprawny pod względem możliwości trawienia, jednak nadal jest bardzo wrażliwy na działanie czynników uszkadzających, takich jak: zarazki, niewłaściwa dieta, nieświeże pokarmy.31 Dziecko jest jeszcze bardzo podatne na choroby zakaźne, oddechowe.         

 Niezmiernie istotną rolę w rozwoju fizycznym dziecka odgrywa układ nerwowy. Dziecko przedszkolne cechuje duża pobudliwość nerwowa. Wyraża się ona w częstej zmienności usposobienia, łatwym płaczu i śmiechu, hałaśliwości, w niespokojnym śnie, w tzw. tikach. Układ nerwowy stale się doskonali w budowie i funkcji. Powiększa się wydolność komórek nerwowych, w skutek czego zmniejsza się męczliwość  dziecka. Jednak odporność dziecka 6-7 letniego jest nadal niewielka i nie jest ono wytrzymałe w sytuacjach wymagających dłuższego i jednostajnego wysiłku.32

W przystosowaniu dziecka do życia, nauki i pracy, bardzo ważny jest rozwój motoryczny. „Wyraża się on w tym, że wraz ze wzrostem, różnicowaniem   i dojrzewaniem jego narządów i układów pojawiają się nowe ruchy, dziecko uczy się złożonych czynności, jego motoryczne zachowanie się jest coraz bardziej celowe i inteligentne”.33

Do czynności motorycznych zalicza się chód, bieg, skoki, wspinanie się, pokonywanie przeszkód, cechujące się szybkością wytrzymałością i koordynacją.

Dziecko 6-7 letnie ma dobrze rozwiniętą technikę biegu, która wciąż się rozwija. Biegnie ono szybcie i elastyczniej, dzięki znacznie lepszej koordynacji pracy kończyn dolnych i górnych. Przy skokach rozbieg jest zdecydowany, dynamiczny, odbicie dość zdecydowane, a faza lotu dłuższa. Przejawem rozwoju ruchów podstawowych jest wzrastająca umiejętność utrzymania ciała  w równowadze. Dziecko 6-7 letnie potrafi stać na jednej nodze, na palcach, na wąskiej lub podwyższonej podstawie, potrafi wykonać ćwiczenia równoważne, podczas obrotów i skoków. 34Opanowanie sprawności motorycznych ułatwia dziecku przyswojenie niektórych umiejętności szkolnych np. pisanie, rysowanie, majsterkowanie. Kontakty społeczne dziecko nawiązuje najczęściej poprzez zabawę i gry zespołowe, w których aktywność ruchowa odgrywa zasadniczą rolę. Szybciej kształtuje się też u dziecka poczucie samodzielności   i niezależności.35   

 „Stadium koordynacji czynności motorycznych i percepcyjnych przypada według J. Piageta na wiek 6-7 lat. W tym wieku poprawnie odtwarza wzory, których reprodukcja wymaga wykrywania i ustalania wzajemnych związków między figurami.”36

W końcowym okresie wieku przedszkolnego dzieci osiągają już wysoki poziom zręczności, płynności  i elastyczności motorycznej. Niektóre ruchy ulegają automatyzacji, występuje przewidywanie ruchów, które przejawia się we wcześniejszym przystosowaniu pozycji ciała. Dziecko w tym okresie potrafi wykonywać wiele skomplikowanych czynności. Wykazuje dużą precyzję w rysunku, łączy ze sobą drobne elementy tworząc niejednokrotnie skomplikowane kompozycje. Dzieci opanowują cały szereg schematów ruchowych, w których płynnie łączą poszczególne, kolejne czynności.

Sześciolatkom zależy już nie tylko na wyniku ich działań, rezultatach czynności, ale zaczynają oceniać jakość wykonania ruchów. Stąd zainteresowanie współzawodnictwem.

Reasumując, można uznać, iż podstawą do określenia stopnia dojrzałości fizycznej dziecka do rozpoczęcia nauki w szkole jest ocena jego stanu zdrowia, przy czym za czynniki decydujące należy uznać opisane wyżej: funkcjonowanie organów zmysłowych, stan zdrowia czyli odporność na choroby, na zmęczenie, ogólną  sprawność ruchową i manualną, polegającą na  koordynacji wzrokowo-ruchowej. Należy przy tym pamiętać, że z rozwojem fizycznym nie zawsze idzie w parze rozwój umysłowy, emocjonalny i społeczny.

 2. Kryterium dojrzałości umysłowej

 Doświadczony pedagog szybko zauważy w swojej grupie wychowanków, jak wielkie różnice zarysowują się między dziećmi. Na rozwój tych dzieci działają rozmaite czynniki, nie zawsze korzystne, nie zawsze zgodne z zasadami psychologicznymi i pedagogicznymi. Jedne dzieci wykazują duży zasób wiadomości zdobytych z książek, przedszkola, domu rodzinnego, środków masowego przekazu. Różny jest zasób umysłowy dzieci kończących naukę przedszkolną. Wszystkie posiadają pewną znajomość rzeczy i zjawisk, ale stopień ich rozwoju umysłowego jest róż y, nie wszystkie osiągają w tym samym czasie do podjęcia nauki.         

O umysłowej gotowości do nauki świadczy poziom aktywności poznawczej dziecka, jego zainteresowanie wiedzą jako źródłem informacji. Dziecko umysłowo dojrzałe do szkoły chce się uczyć oraz dobrze się orientuje w najbliższym otoczeniu i w środowisku, w którym żyje. W związku z tym rozporządza zasobem doświadczeń i wyobrażeń, będącą podstawą do rozwoju pojęć. Potrafi uważnie i ze zrozumieniem słuchać tego, co mówi nauczyciel, rozumie   i spełnia jego polecenia. Podstawą rozszerzeni orientacji dziecka w świecie jest rozwój jego procesów poznawczych. Rozwój jego spostrzeżeń, myślenia, mowy, pamięci i uwagi. W wieku przedszkolnym wydatnie wzrasta możliwość poszczególnych analizatorów w korze mózgowe, zwłaszcza analizatora wzrokowego, słuchowego, skórnego i kinestetycznego na rozmaite podniety zewnętrzne.

                O umysłowej gotowości dziecka do nauki stanowi również poziom jego mowy i myślenia- umiejętność swobodnego i zrozumiałego dla otoczenia wypowiadania się, opowiadania, wyrażania życzeń, pytań, własnych sądów, wniosków i ocen. Dziecko wstępujące do szkoły mówi w zasadzie gramatycznie  a jego mowa jest poprawna pod względem słownikowym. Słownik dziecka pod koniec wieku przedszkolnego rozrasta się do ponad  4 tysięcy słów. Mieści on w sobie już nie tylko nazwy przedmiotów i zjawisk, dostrzeganych w coraz szerszym otoczeniu, ale także zawiera wyrazy o znaczeniu bardziej abstrakcyjnym.37 Jest to wiek, kiedy dziecko zasypuje dorosłych najrozmaitszymi pytaniami, które są niezwykle cennym czynnikiem rozwoju dziecięcego myślenia.  U dzieci 6-7 letnich źródłem pracy umysłowej są konkretne wyobrażenia, które umożliwiają mu dokonanie takich operacji myślowych, jak: porównywanie, klasyfikowanie, tworzenie pojęć – czyli myślenie konkretno - wyobrażeniowe. Wiemy również, że już w wieku przedszkolnym występują początki myślenia słowno – logicznego, ponieważ dziecko używa słów i pojęć nie mających odpowiedników w konkretnych przedmiotach. Myślenie jest bardzo ważne przy ocenie dojrzałości do nauki matematyki. Dojrzałość ta jest związana z rozumieniem i umiejętnością określania stosunków przestrzennych, czasowych  i ilościowych w praktycznym działaniu oraz klasyfikowaniem przedmiotów według przeznaczenia, wielkości, kształtu czy koloru. Program pracy wychowawczo – dydaktycznej wyraźnie określa jakie umiejętności z zakresu pojęć matematycznych każdy 6- latek powinien osiągnąć. Są to pojęcia liczby, elementów zbioru oraz umiejętności dokonywania na konkretach operacji dodawani i  odejmowania w zakresie liczb naturalnych od 0 do 10 z  posługiwaniem się cyframi i wybranymi znakami matematycznymi. 

 W kryterium dojrzałości umysłowej dziecka należy również wziąć pod uwagę jego gotowości do nauki czytania i umiejętności początkowego czytania. Przez nabywany w przedszkolu czy oddziale przedszkolnym umiejętności  początkowego czytania  rozumie się odczytywanie wyrazów, równoważników, krótkich zdań i tekstów podanych zawsze w powiązaniu z odpowiednia ilustracją. Są to teksty złożone z wyrazów o prostej budowie fonematycznej. W związku z tym, dziecko powinno znać 22 litery drukowane   ( małe i wielkie) jak przewiduje program wychowania w przedszkolu.

 Wspomniany już szybki rozwój analizatorów w korze mózgowej ma duży związek z nauką czytania. Prawidłowy rozwój analizatora wzrokowego          i słuchowego ma znaczenie przy kształtowaniu umiejętności dokonywania analizy i syntezy wzrokowo – słuchowej, przejawiającej się w różnicowaniu             i odpoznawaniu dźwięków i kształtów, co ma znaczenie  w procesie nauki czytania. Dziecko umysłowo dojrzałe do podjęcia obowiązku szkolnego posiada duży stopień orientacji przestrzennej, który umożliwia mu rozpoznanie i odtwarzanie kierunków, położenia i proporcji. Stopień orientacji przestrzennej odgrywa istotną rolę w zakresie dojrzałości do pisania. W procesie tym niezbędna jest umiejętność wykonywania linii ciągłych, kontrolowania wzrokiem własnych ruchów i świadome nimi kierowanie oraz pamięć ruchowa, czyli umiejętność przetwarzania obrazu graficznego na obraz ruch. Dzieci w tym okresie swojego rozwoju powinny nabyć umiejętność wykonywania elementów literopodobnych, wykorzystywać je w samodzielnej twórczości dekoracyjnej oraz planowo zagospodarowywać płaszczyzny w różnych formatach.    

 Szczególnego znaczenia nabiera w tym okresie życia dziecka nabywanie umiejętności samodzielnego organizowania sobie pracy: stała dbałość dziecka   o własną półkę i teczkę z rysunkami, przygotowanie do zajęć przyborów               materiałów, celowe i oszczędne ich wykorzystywanie, porządkowanie swego miejsca pracy i zabaw. Konsekwentne przestrzeganie tych różnorodnych czynności prowadzi między innymi do nabywania przez dziecko odpowiedzialności za własną pracę.     

 Oceniając poziom dojrzałości umysłowej trzeba zwrócić baczną uwagę na poziom tych umiejętności i sprawności umysłowych, które w szczególny sposób gwarantują dziecku dobry start i dalsze powodzenie w nauce szkolnej. W związku z rozwojem cywilizacji, nowymi technikami pracy z dzieckiem oraz zmianami programów nauczania, kryteria oceny umysłowej dzieci rozpoczynających naukę w szkole ulegają ciągłym zmianom.                            

 Ocena dojrzałości szkolnej nie może być podstawą do oceny dojrzałości szkolnej. Do takiej oceny należy zastosować również kryterium dojrzałości społecznej i fizycznej, emocjonalno – wolicjonalnej.

3. Kryterium dojrzałości społecznej

               Około lat dwudziestych naszego wieku Skrystalizowało się ostatecznie pojęcie dojrzałości szkolnej. Z początku istniała tendencją identyfikowania dojrzałości szkolnej z pewnym stopniem inteligencji. Jednakże doświadczenia z jednostkami, które mimo wysokiego poziomu inteligencji miały trudności   w przystosowaniu do wymagań szkoły i współżyciu z innymi spowodowały potrzebę rozciągnięcia terminu „dojrzałość” na jeszcze inne cechy. 

                Poziom dojrzałości społecznej jest wynikiem wpływów rodziny i najbliższego otoczenia dziecka. I choć różnice pomiędzy poszczególnymi dziećmi pod tym względem są znaczne, nie można stosować sztywnych wskaźników  określających dojrzałość społeczną.

O społecznej dojrzałości dziecka świadczy stopień jego samodzielności, zaradności, chęć i umiejętność nawiązywania kontaktów z rówieśnikami i nauczycielem, łatwa orientacja w nowym środowisku, pewna równowago uczuciowa i opanowanie. Dziecko społecznie dojrzałe cechuje obowiązkowość,        a także wrażliwość oraz umiejętność samooceny.39

                U dziecka wchodzącego w nowe środowisko dokonuje się zmiana w zakresie społecznego działania. Następuje u niego rozluźnienie bardzo silnych dotychczas więzi uczuciowych a matką. Zadaniem otoczenia jest wnikliwa obserwacja dziecka w sytuacjach, w których ujawniają się reakcje na przeszkody. Przedwczesne usuwanie przeszkód nie nauczy wytrwałości w działaniu, natomiast stawianie przeszkód, których nie jest zdolne pokonać, może powodować zniechęcenie od podejmowania wysiłku. Dojrzałość społeczna nie wyraża się   w działaniu indywidualnym, lecz w umiejętności włączenia się w zespół i działanie jako członek zespołu. Społeczne możliwości dziecka ocenia się również     z tego punktu widzenia, czy będzie ono podatne na nawiązanie kontaktu z nauczycielem, czy potrafi podporządkować się wymogom życia zbiorowego oraz czy będzie umieć już w pewien sposób uznać obiektywną słuszność norm i wartości społeczno – moralnych.

 Rozwój dziecka 6-letniego zmierza również w kierunku wyrobienia umiejętności świadomego podejmowania własnych decyzji, postanowień i ich realizacji. Zachodzi rozwój uczuć: emocji i woli dziecka.

 4. Kryterium dojrzałości emocjonalno – wolicjonalnej

Dziecko w swoim życiu przezywa szereg emocji, dodatnich lub ujemnych związanych z konkretną sytuacją, w jakiej się znajduje. Ekspresja tych emocji bywa bardzo gwałtowna : dziecko krzyczy i płacze, gdy odczuwa strach lub gniew, śmieje się wyrażając radość. Łatwo przechodzi z jednego stanu emocjonalnego w stan krańcowo różny. Objawy emocji szybko pojawiają się i znikają. Im dziecko starsze, tym bardziej jego reakcje uczuciowe wiążą się z kontaktami z ludźmi. Ten pierwszy okres prostych emocje jest ważny dla kształtowania się uczuć dziecka w następnych latach. Rolę najważniejszą spełnia rodzina: atmosfera w niej panująca, stosunki między członkami rodziny i ich zainteresowania    i stosunek uczuciowy do dziecka. Uczucia dziecka wychowanego w korzystnej atmosferze rodzinnej, stabilizują się, a jednocześnie pogłębiają się. Wprawdzie długo jeszcze utrzymuje się labilność uczuciowa i wyrazista ekspresja uczuć, lecz jednocześnie coraz częściej reakcje uczuciowe dziecka są odpowiednie do rodzaju i siły bodźców emocjonalnych.

Dziecko 6-7 letnie charakteryzuje się znaczną równowagą uczuciową w porównaniu do lat poprzednich. Jest na ogół pogodne, pozytywnie nastawione do otoczenia, nie obserwuje się u niego dużych zmienności nastrojów przy jednoczesnym angażowaniu się emocjonalnym w to co dzieje się dookoła. Stabilizacja uczuciowa jest rezultatem społecznego dojrzewania dziecka, licznych kontaktów z rówieśnikami i dorosłymi, jest rezultatem lepszej orientacji w świecie. Sześciolatek jest zdolny do współbrzmienia uczuciowego. Umie rozpoznać stany uczuciowe u innych. Obserwujemy również tworzenie się uczuć wyższych, patriotycznych, estetycznych, humanitarnych. Pomimo pewnej stabilizacji uczuciowej dziecko 6-7 letnie wykazuje znaczną wrażliwość na ocenę jego osoby. W ogólnym rozwoju  sfera emocjonalna jest najbardziej „delikatna”, wymagająca najwięcej uwagi ze strony wychowawców i rodziców. Wymaga od nich niezafałszowanego, szczerego zainteresowania dzieckiem  i pozytywnego stosunku do jego starań, wysiłków i uczuć z tym związanych. 40

Właściwy rozwój emocjonalny sprzyja również dojrzewaniu cech wolicjonalnych, tj. takich cech, które umożliwiają dziecku działania zakładające osiągnięcie  świadomie wytkniętych celów.41 Działania wolicjonalne oparte są na czynnościach dowolnych, a więc dyktowane są koniecznością, a nie tylko koniecznością i zainteresowaniem. Podporządkowanie się rygorom zabawy jest więc szkoła w zakresie kształtowania czynności wolicjonalnych – bardzo istotnych z punktu widzenia przygotowania dziecka do obowiązków szkolnych.

Wraz z rozwojem emocjonalno – wolicjonalnym zaczyna się kształtować pierwszy zarys struktury osobowości i pewne cech charakteru.